Chiqindilarni boshqarish va mavjud muammolar yechimi borasida amalga oshirilayotgan ishlar 

8 165

        S.Tursunov
O’zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasi deputati 
Mamlakatimizda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish sohasida yirik islohotlar amalga oshirilmoqda. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda bu sohaning zamonaviy mustahkam normativ-huquqiy bazasi yaratildi.

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi faoliyatni belgilab beruvchi 30 ga yaqin qonunlar va 200 dan ortiq qonunosti me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. Shuning bilan bir qatorda hozirda jamiyatimizning rivojlanishi bilan bog`liq bo’lgan ekologik muammolardan biri chiqindilar mauammosi bo’lib, bugungi kunda chiqindilar atrof-muhitni ifloslantirishi natijasida atrof muhitga, fuqarolar hayoti va sog`lig`iga, shuningdek, jismoniy va yuridik shaxslarning mulklariga xavf tug`dirmoqda. Bunday sharoitda, hosil bo’layotgan chiqindilarni to’plash, saqlash, tashish, yo’q qilish, ko’mib tashlash, utilizatsiya qilish, ularni turlarga ajratish va qayta ishlash masalasi ustuvor vazifalardan hisoblanadi.

Chiqindilar bilan bog`liq ish­larni amalga oshirish sohasi­dagi munosabatlarni tartibga solish hamda chiqindilarni boshqarishga oid davlat  siyosatini  yuritish maqsadida 2002 yil 5-aprelda «Chiqindilar to’g`risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni qa­bul qilingan. Qonunning asosiy vazifasi chiqindilarning fuqarolar hayotiga va sog`lig`iga, atrof-muhitga zararli ta’­sirining oldini olish ham­da chiqindilar hosil bo’lishini kamaytirishdan iboratdir. Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 15-iyuldagi 194-son qarori bilan tasdiqlangan qattiq va suyuq maishiy chiqindilarni to’plash va olib chiqib ketish xizmatlari ko’rsatish qoidalari, O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2014-yil 12-noyabrda 2625-son bilan ro’yxatga olingan O’zbekiston "O’zkommunxizmat" agentligi bosh direktorining 2014-yil 16-oktyabrdagi 104-son buyrug`i bilan tasdiqlangan maishiy chiqindilarni tashish qoidalari va shu kabi bir qator qonunosti hujjatlari bilan tartibga solingan.

Dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida qattiq maishiy chiqindilar aholi jon boshiga hisoblaganda har yili bir foizga oshib borayapti. Bu esa o’z navbatida jahonning ekologik barqarorligiga o’zining salbiy ta’sirini ko’rsatmay qolmaydi, albatta. Mutaxassislarning hisob-kitoblari bo’yicha, bugungi kunda chiqindining 800 dan ortiq turi qayd etilgan bo’lib, kelajakda chiqindining tur ko’rsatkichi bundanda yuqoriga qarab o’sishi mumkin.     Energetika, rangli va qora metallurgiya, kimyo sanoati va qurilish industriyasida foydalaniladigan materiallardan hosil bo’lgan chiqindilar atrof-muhitni ifloslantiruvchi asosiy manbaga aylanmoqda. Ularni e’tiborsiz qoldirish esa tabiiy resurslar va tabiatning kutilmagan o’zgarishlariga  sabab bo’ladi. Chunki hatto tabiiy xomashyodan tayyorlangan mahsulotning ham yerga singib, qo’shilib ketishi uzoq vaqt davom etadigan jarayon hisoblanadi. Masalan, qog`oz chiqindiga aylanganidan so’ng faqat uch oydan keyingina chiriy boshlaydi. Plastik, polietilen xaltachalarning biologik komponentlarga to’liq ajralishi uchun 400-450 yil talab etilsa, shisha faqat million yildan keyingina to’la yo’qolishi mumkin.

Shuni ta’kidlash joizki, bu chiqindilarning 80 foizini organik moddalar tashkil qi­ladi va ularni qayta ishlash natijasida katta miqdordagi energiya va energiya tashuvchilarni ishlab chiqarish mumkin. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, maishiy chiqindilar butun dunyoda arzon xomashyo hi­soblanadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi chiqindilarning 85 foizini qayta ishlash mumkinligini ko’rsatmoqda. Ayrim  mamlakatlarda chiqindilarni alohida yig`ish tizimi yo’lga qo’yilgan. Natijada qog`oz, plastik, alyuminiy kabi xomashyoning katta qismi qayta ishlashga yuboriladi. Bu jarayonning atrof muhitga ijobiy ta’siri juda katta.  Chiqindilarni qay­ta ishlash natijasida mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanadigan energiya va xomashyo­ miqdori 50 foizgacha tejalishi mumkin.

Bugungi kunda yer yuzidagi ko’pgina rivojlangan davlatlarda yuzaga kelayotgan noxush vaziyat va ekologik muammolarni bartaraf etish maqsadida chiqindidan unumli foydalanish yo’lga qo’yilmoqda. Ayrim mamlakatlarda chiqindilarni turlarga ajratib, alohida yig`ish tizimi yo’lga qo’yilgan bo’lib, Yaponiyada rezina mahsulotlarining 34 foizi, qog`oz va kartonning 54 foizi, shisha buyumlarning 43 foizi chiqindini qayta ishlash hisobiga tayyorlanadi. Xitoyda esa metalldan yasalgan buyumlarning 33 foizi, jun, ipak va charmdan tayorlangan buyumlar, hatto attorlik buyularining 34 foizi turli xil chiqindilarni qayta ishlash orqali tayyorlanadi.

Shveysariya esa bugungi kunda chiqindilarga eng e’tiborli mamlakat sifatida e’tirof etilmoqda. Sababi bu davlatda chiqindilar fuqarolar tomonidan turlarga ajratilgan holda maxsus konteynerlarga tashlanishi lozim. Bu tartibga rioya qilmagan fuqaro esa jarimaga tortiladi. Chiqindilar turlarga ajratilmagan holda bir idishga joylashtirilishiga ham ruxsat beriladi, ammo  u ma’lum miqdorda soliq to’lashi lozim. Shuning uchun ham bu mamlakatda fuqarolar chiqindilarni ikkilamchi qayta ishlash punktlariga topshirishni afzal ko’rishadi. Bu kabi misollarni dunyoning ko’plab rivojlangan mamlakatlarida keltirib o’tish mumkin.

Amaliyot shuni ko’rsatadiki, qattiq maishiy chiqindilarni alohida to’plash tizimini joriy etgan xorijiy mamlakatlarda qog`oz, shisha, plastik chiqindilarning turli konteynerlarga joylashtirilishi ushbu materiallardan mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashgan zavod va fabrikalarda qiziqish uyg`otmoqda. Saralangan oziq-ovqat chiqindilari biogaz ishlab chiqarish imkonini bersa, rangli metallar ikkilamchi ishlab chiqarishga yo’naltirilmoqda.    Fan-texnika va texnologiyalarning jadal rivojlanishi jarayonida aholi iste’moli uchun yaroqsiz bo’lgan ishlab chiqarish mahsulotlarining chiqindi sifatida tashlab yuborilishi, insonning tabiatga ko’rsatayotgan salbiy ta’siri sifatida tobora avj olib bormoqda.  Inson va tabiat o’rtasidagi munosabatlar murakkablashib, ushbu ta’sir tabiiy omillar bilan qiyoslanadigan darajaga yetdi. Shuning uchun bugungi kunda tobora ko’payib borayotgan chiqindilarni to’g`ri boshqarish orqali atrof muhitni muhofaza qilish, hozirgi davrning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. 

Ekologik muammolarni hal qilishda turli xil chiqindilarni qayta ishlash va uning me’yor hamda turlarini kamaytirish, ulardan ikkilamchi xomashyo sifatida qayta foydalanish orqali atrof muhitga chiqadigan ekologik salbiy oqibatlarning oldini olish va bundan tashqari ta’lim muassasalaridagi o’quvchi, talaba yoshlarga, hatto shahar, qishloq va mahallalarda fuqarolarga ham chiqindilarni to’g`ri boshqarish ta’limini yo’lga qo’yish muhim vazifadir.

Tahlillarga ko’ra, so’nggi yil­larda respublikamizda yiliga 100 million tonnadan ortiq sanoat chiqindisi, 35 mil­lion tonnaga yaqin maishiy chiqindi hosil bo’ladi.  Chiqindi poligonlarida 2 milliard tonnaga yaqin sanoat, qurilish va maishiy chiqindilar saqlanayotgani ham­da ular 12 ming gektar may­donni egallab turganini inobatga olsak, chiqindilarning salbiy ta’sirini tasavvur etish qiyin emas.

Qattiq maishiy chiqindilarni turlarga ajratilgan holda alohida to’plashni qat’iy tarzda yo’lga qo’yilishi mamlakatimizda ekologik xavfsizlikni ta’minlash borasida muhim ahamiyat kasb etadi. Sababi, plastik butilkaning to’liq parchalanishi uchun kamida 700 yil talab etiladi. Plastik idishlar, polietilen paketlar va boshqa chiqindilar suv havzalariga tushib, atrof-muhit zararlanishiga sabab bo’ladi va inson salomatligi uchun xavf tug`diradi. Yoki energiya beradigan asboblar (batareya va akkumulyator) ni umumiy chiqindilarga qo’shib yuboramiz. Vaholanki, birgina shunday element 20 kvadrat metr yerni zaharlaydi. Uning tarkibidagi og`ir metallar esa tuproq va yerosti suvlariga singadi.

Mamlakatimizda ham maishiy chiqindilarni qayta ishlash masalasiga katta e’tibor qaratib kelinayapti. Chiqindilar bilan bog`liq ish­larni amalga oshirish sohasi­dagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida 2002-yilda O’zbekiston Respublikasining "Chiqindilar to’g`risida”gi Qonuni qabul qilingan. Qonunning asosiy mazmuni chiqindilarning fuqarolar hayoti, sog`lig`i va atrof-muhitga zararli ta’­sirining oldini olishga qaratilgan. Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 27-oktyabrdagi "Chiqindilar bilan bog`liq ishlarni amalga oshirish sohasida davlat hisobi va nazoratini olib borish tartibi to’g`risidagi nizomni tasdiqlash haqida” qarori va yana bir qator qonun hujjatlari bu boradagi ishlar uchun dasturilamal bo’layapti.

Ko’rilayotgan chora-tadbirlar chiqindilar bilan birga, qimmatli modda va materiallarning yo’q bo’lib ketishiga yo’l qo’ymaslik, atrof-muhitning sanoat va maishiy chiqindilar bilan ifloslanishining oldini olish, qattiq maishiy chiqindilarning yig`ilishi, zararsizlantirish muammolarini hal etishga yo’naltirilgan. Bu borada esa qishloq joylarida uy xo’jaliklaridan chiqqan turli, ayniqsa, chorva mollari chiqindilarini yo’qotishning eng samarali usullari kompostlash orqali muammo yechimini bartaraf etish mumkin. Bu esa tuproq unumdorligini oshiruvchi ekologik toza, ogranik o’g`it va ularni dalaga qo’llash texnik va iqtisodiy jihatdan arzon, qulay va samarali vosita hisoblanadi. Bundan tashqari ulardan tabiiy, ekologik toza va arzon biogaz ham olish mumkinki, bu esa o’z navbatida viloyatning chekka tumanlaridagi aholini tabiiy gaz yetishmovchiligi muammosini hal qilishga yordam beradi. 

Mamlakatimizda iste’molchilar endi qattiq maishiy chiqindilarni alohida paketlarga joylashtirishlari, plastmassa, metall (turlari bo’yicha), shisha buyumlari, qog`oz chiqindilari, shuningdek, biochiqindilar va qayta ishlanmaydigan hamda utilizatsiya qilinmaydigan boshqa chiqindilar alohida saralanishi lozim. Chiqindi to’plash shoxobchalari chiqindilarni alohida to’plash uchun rangi, belgisi va yozuvi bilan ajralib turadigan maxsus konteynerlar bilan jihozlash, bundan tashqari, tarkibida simob bo’lgan lampalar ham boshqa chiqindilardan alohida saqlanishi shart. Ular maishiy chiqindilarni qabul qilish shoxobchalaridagi maxsus konteynerlarga joylashtirilishi lozim.

Aholining qattiq maishiy chiqindilarni ko’chalar, suv yo’li, ariq va qattiq maishiy chiqindilarni to’plash va ko’mish uchun ajratilmagan joylarga tashlashi qat’iyan taqiqlanadi. Fuqarolar va xizmat ko’rsatish tashkilotlari tomonidan chiqindilarni aholi yashash joylarida, tabiatni muhofaza qilish, sog`lomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy ahamiyatga ega bo’lgan yerlarda, suvni himoya qilish zonalari va suv ob’ektlarining sanitariya-qo’riqlash zonalari chegaralarida, shuningdek, fuqarolar hayoti va salomatligi uchun xavf vujudga kelishi mumkin bo’lgan boshqa joylarda hamda muhofaza etiladigan tabiiy hududlar va ob’ektlarda saqlash va ko’mish taqiqlanadi.

Qattiq va suyuq maishiy chiqindilarni olib chiqib ketishning davriyligi sanitariya me’yorlari va kasallik paydo qiluvchi bakteriyalar rivojlanishining oldini olish qoidalari hamda joylardagi iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda, mahalliy hokimliklar tomonidan belgilanadi. Qattiq maishiy chiqindilarni olib chiqib ketishning minimal davriyligi chiqindi yig`ish punktlaridan har kuni va xususiy sektordan uch kunda bir marta amalga oshiriladi. Chiqindi va qattiq maishiy chiqindilarni o’z vaqtida olib ketilishi ustidan jamoatchilik nazorati fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari zimmasiga yuklatilgan.

Qoidaga muvofiq, sanitariya-tozalash tashkilotlari belgilangan muddatda chiqindilarni olib chiqib ketishi, iste’molchilarga sifatli xizmat ko’rsatishi, aholini zarur miqdordagi chiqindi to’plash shoxobchalari va konteynerlar bilan ta’minlashi, shuningdek, ularning holatini nazorat qilib borishi kerak.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 3-dekabrdagi 315-son "Respublika aholi punktlarida sanitariya jihatidan tozalash tizimini rivojlantirish va takomillashtirish chora-tadbirlari to’g`risida”gi qaroriga asosan Davlat byudjeti mablag`lari hisobidan bosqichma – bosqich keng ko’lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Qarorda belgilangan dasturlarni amalga oshirish bo’yicha tasdiqlangan moliyalashtirish manbalaridan biri hisoblangan respublika byudjeti hisobidan jami 65,0 mlrd. so’m mablag` ajratilgan bo’lib, shundan 58,4 mlrd. so’m 400 dona chiqindi  chiqarish maxsus texnikasi sotib olishga, 6,6 mlrd. so’m obodonlashtirish boshqarmalari hisobida bo’lgan qattiq maishiy chiqindilar poligonlariga xizmat ko’rsatish uchun 65 dona maxsus texnika sotib olishga yo’naltirilgan. Barcha tumanlar obodonlashtirish boshqarmalari 400 dona chiqindi chiqarish maxsus texnikasi va 65 dona samosval va avtopogruzchik maxsus texnikalari bilan ta’minlangan. Shuningdek, 21117 dona chiqindi yig`ish maydonchalarini qurish va ularni 5015 dona konteynerlar bilan ta’minlash ishlariga jami 17,3 mlrd. so’m, 51 ta mavjud qattiq maishiy chiqindi poligonlarini tartibga keltirish va texnika bilan jihozlash uchun 16,3 mlrd. so’m, 49 ta yangi barpo etiladigan qattiq maishiy chiqindi poligonlarini qurish va texnika bilan ta’minlash uchun 2,3 mlrd. so’m mablag` ajratilib, belgilangan ishlar amalga oshirilgan.

Muxtasar aytganda, chiqindilarni boshqarish jarayonida kommunal xizmatlar ko’rsatish qoidalarining me’yor va talablariga to’liq rioya etish nafaqat mahalliy hokimiyat organlari, mas’ul tashkilotlar, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari yoki xususiy uy-joy mulkdorlari shirkatlari, balki iste’molchilarning tashabbuskorligi va faolligiga ham bog`liqdir. Bu borada har bir fuqaro mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, avvalo, inson manfaatlarini himoya qilish, aholining turmush darajasi va sifatini oshirishga qaratilganini anglab yetishi muhimdir.

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash