Gidroelektr stansiyalar 

9 573

  Miriqib televizor ko‘rib o‘tirganingizda birdan chiroq o‘chib qolsa, ta’bingiz xira bo‘ladi. Yonishini besabrlik bilan kuta boshlaysiz.
 Bugungi kun texnikasining ko‘pchilik qismi elektr energiyasi bilan ishlaydi. Rivojlanib borayotgan dunyoni usiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Elektr energiyasi ishlab chiqarish juda katta mablag‘, tabiiy sharoit talab qiladi.
  Gidroelektr stansiyalari – GESlar eng keng tarqalgan elektr stansiyalari bo‘lib, suv oqimidagi energiyani elektr energiyasiga aylantirib beruvchi inshootlar va jihozlar majmuidir. Ular ko‘pincha daryolarda, to‘g‘on va suv omborlarida quriladi. Elektr energiya ishlab chiqarish samaradorligi ikki omilga bog‘liq: GES butun yil mobaynida suv bilan uzluksiz ta’minlanishi va nishablikda joylashishi zarur.
  GESlarning bir qancha qulay va noqulay tomonlari bor. Masalan, ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining tannarxi arzon, boshqa elektr stansiyalariga qaraganda ekologik zarari kamroq. Noqulay jihati – suv omborlari juda katta maydonni egallaydi, GES qurilishi nisbatan ko‘p mablag‘ talab qiladi. Biroq har qanday elektr stansiyasidan yagona ustunlik jihati bor – GESlar qayta tiklanuvchi manba bilan ishlaydi. Masalan, issiqlik elektr stansiyalarining manbasi (ko‘mir, yoqilg‘i) bir kun kelib tugashi mumkin. Lekin GESlarda sarflanayotgan suv tabiiy ravishda har yili qayta to‘planadi.
  GESlarning ishlash tarzi juda oson. Gidrotexnik jihozlar suvni ma’lum bosimda jo‘natib turadi. Bu suv maxsus quvurlardagi parraklarga kelib uriladi va generatorlarni harakatga keltiradi. Natijada elektr energiyasi paydo bo‘ladi.
  Suv bosimi to‘g‘on yordamida suv sathini ko‘tarish orqali yoki maxsus nishablik-kanallar vositasida (derivatsion usulda) hosil qilinadi. Ayrim paytlarda har ikki usuldan bir paytning o‘zida foydalanish mumkin.
  So‘nggi hisob-kitoblarga qaraganda, gidroenergetika jahonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning 63 foizini yetkazib beradi. Aholi jon boshiga hisoblaganda, elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha Norvegiya, Islandiya va Kanada yuqori o‘rinlarni egallaydi. Ularning safiga Xitoy ham qo‘shilyapti. Chunki bu mamlakatda 2000 yildan e’tiboran keng ko‘lamda GES qurilishi boshlandi. Hozir Xitoy dunyodagi kichik gidroelektr stansiyalarining deyarli yarmiga egalik qiladi.
  O‘zbekistonda elektrlashtirish ishlari XX asrning ikkinchi choragidan boshlangan. Hozirda Chirchiq, Chorvoq, Farhod, Bo‘zsuv, Solor, Samarqand, To‘palang GES kabi bir qancha elektr stansiyalari bor.
  Xalqimizda "O‘t balosidan, suv balosidan asrasin”, degan gap bor. GES suvdagi energiyani elektr energiyasiga, boshqacharoq qilib aytsak "suvni o‘tga” aylantirib beradi. E’tiborsizlik yoki nosoz qurilmani vaqtida ta’mirlamaslik, chala ta’mirlash sababli avariya va yong‘inlar sodir bo‘lib turadi. Ular chinakam baloga, chinakam ofatga aylanadi. Qanchadan qancha mablag‘ sovuriladi, tabiatga talofat yetadi, korxona, idoralar ish faoliyatini to‘xtatadi, iqtisodiyot jiddiy zarar ko‘radi. Bunday yirik avariyalar ozgina e’tiborsizlik tufayli ham yuz berishi mumkin.
Yaqin o‘tmishda yuz bergan katta avariyalar:
  • 1963-yilning 9-oktyabri – Shimoliy Italiyadagi Vayont to‘g‘onida yirik gidrotexnik avariya sodir bo‘ldi.
  • 2007-yilning 12-sentyabri – Novosibirsk GES transformatorlaridan birida tutashuv tufayli katta yong‘in kelib chiqdi.
  • 2009-yilning 3-avgusti – 200 kV li tarqatish qurilmasidagi kuchlanish sababli Bureya GES transformatorida yong‘in chiqdi.
  • 2009-yilning 16-avgusti – Rossiyaning eng katta elektr stansiyalaridan biri Bratsk GESida yong‘in sodir bo‘ldi.
  • 2009-yilning 17-avgusti – Sayano-Shushensk GESida katta avariya yuzaga keldi. Ushbu GES Rossiyaning eng qudratli elektr stansiyasi hisoblanadi.
  GESlardan tashqari boshqa elektr stansiyalari ham bor. Ulardan eng keng tarqalgani issiqlik elektr stansiyalaridir. Ko‘pincha "GES” va "GRES” atamalari chalkashtirib yuboriladi. IESlar dastlab "GRES” deb atalgan. GRES ruscha qisqartma bo‘lib, "davlat hududiy elektr stansiyasi” ("gosudarstvennaya rayonnaya elektrostansiya”) degan ma’noni anglatadi. Vaqt o‘tib "GRES” atamasi "hududiy” degan ma’nosini yo‘qotdi. Endi bunday elektr stansiyalari "Kondensatsion elektr stansiyalari” deb yuritiladi. Ularda elektr energiyasi isitish yo‘li bilan olingani uchun issiqlik elektr stansiyalari deb ham ataladi. KESlar murakkab tuzilishga ega. Mexanizm suvni parga aylantirib, par vositasida generatorni harakatga keltirish yo‘li bilan elektr hosil qiladi.
  Atom elektr stansiyalari (AESlar) yadro reaktsiyalari paytida yuzaga keladigan energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. 
  Shamol energetikasi harakatdagi havo massalari energiyasini elektr energiyasiga aylantirib berishga asoslangan.
  Quyosh energetikasi quyosh nurlaridagi energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. Bundan tashqari, dengiz yoki okean suvlarining ko‘tarilishidan ham elektr energiyasi oladigan qurilmalar bor.
  Mahalliy sharoitlarda qo‘llanadigan ko‘chma elektr stansiyalari (dvijoklar) benzin yordamida elektr energiyasi hosil qiladi. 
Orifjon MADVALIYEV

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.