Yuklanmoqda...

Geografiya fanining tarixi va hozirgi davrdagi rivojlanishi


Geografiya eng qadimgi va hamisha navqiron fanlardan biri. Geografik kashfiyotlar, g‘oya va bilimlarning rivojlanish xususiyatlariga asoslanib, bu fanning tarixida quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin.

Qadimgi yoki antik davr bosqichi. Ibtidoiy odamlarning o‘zi yashab turgan joyni  o‘rganish, yashash uchun qulay, tabiiy resurslarga boy joylarni  topish va tasvirlashga bo‘lgan  intilishlari  asnosida  dastlabki Geografik bilimlar to‘planib  borgan. Er.avv. 2-ming yillikda  finikiyaliklar  O‘rta  dengizdan Gibraltar  bo‘g‘izi orqali suzib o‘tib, Afrika qirg‘oqlari bo‘ylab Hindistongacha suzib borganlar. Shu paytdan Osiyo va Yevropa nomlari paydo bo‘lgan.

Bu  davrda  yunonlar  va  rimliklar  o‘sha  paytda ma’lum bo‘lgan hududlarni tasvirlab  yozish  bilan  birga  xaritalarini  ham  tuzdilar. Gomer  er.avv.XII asrda O‘rta dengiz va uning  atrofini  tasvirlovchi dunyo xaritasini  tuzdi. Pifagorning  shogirdlari  er.avv.  VI asrda Yerning sharsimonligini aytdilar. Aristotel, er.avv.IV asrda, Yerning sharsimonligini, issiqlik mintaqalari mavjudligini mantiqiy jihatdan isbotladi. Olamning  markazida Yer turadi  degan  geotsentrik  nazariyani  ilgari surdi. Eratosfen er.avv. III asrda birinchi bo‘lib Yerning kattaligini o‘lchadi va "Geografika” nomli kitobini yozib, geografiya  fanining  mustaqil  fan  bo‘lib chiqishiga asos soldi.  Eramizning  II  asrida  Ptolemey 8 jildlik "Geografiya” asarini yozdi va xaritalarni tuzishda kartograf  ya proyeksiyalar va daraja to‘rini ixtiro qildi, dastlabki  "Atlas” ni yaratdi. Shu davrda Strabon ham 17 jilddan iborat "Geografiya” asarini yozdi.

Bu bosqichning asosiy natijalari:  geografiya  fani  vujudga  keldi  va  "geografiya”  nomli  kitoblar  yozildi,  dunyo  xaritalari  tuzildi,  geografik  koordinatalar va daraja to‘ri ixtiro qilindi, Yerning  sharsimonligi mantiqiy isbotlandi va o‘lchamlari aniqlandi.  

O‘rta  asrlar  bosqichi.  Bu  davrda  geografiya,  umuman,  ilm-fan,  asosan Sharqda, xususan, O‘rta Osiyo, Misr, Eronda rivojlandi. Geografiya  fani,  asosan  o‘lkashunoslik,  kartografiya, geodeziya yo‘nalishida rivojlandi. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy IX asrda Yerning sharsimon ekanligini isbotlab, uning o‘lchamlarini nisbatan aniq o‘lchadi. "Surat-al-Arz” nomli kitob yozib, Sharq geografiyasiga asos soldi.

Geografiya fanining rivojida Abu Rayhon Beruniyning xizmati beqiyos.  Uning  geografiyaga  oid 22 ta asari  bo‘lib,  shundan 12  tasi  geodeziya, 4 tasi  kartografiya, 3 tasi iqlimshunoslik, 3 tasi mineralogiyaga  oid va hozirgi  kunda  ham  dolzarb  hisoblanadi. U yasagan globus esa Yerning sharsimonligini  isbotlash  va  tushuntirishda, Shimoliy yarimshar tabiatini  o‘rganishda  tengi  yo‘q  manba  bo‘lgan.  U  yunon  va  rim  olimlaridan farq qilib olamning geliotsentrik tuzilishi nazariyasini rivojlantirishga hissa qo‘shgan.

Abdurazzoq Samarqandiy Hindistonga sayohat  qilib, Eron,  Pokiston, Arabiston  dengizi haqida boy ma’lumotlar to‘pladi. Ahmad Farg‘oniy astronomiya, iqlimshunoslik  gidrologiya fanlariga  oid  asarlar yaratdi. U Nil  daryosining suv sarfini  o‘lchaydigan "Nilometr” asbobini yaratib, daryolarning suv sarfini o‘lchash va unga  bog‘liq  ishlarni to‘g‘ri rejalashtirishga asos yaratdi. Umar Xayyom tomonidan  ko‘plab  xaritalar  tuzildi. Yoqut Hamaviy geografik lug‘at – o‘sha davrdagi geografik bilimlar ensiklopediyasini tuzdi. Zahiriddin Muhammad Bobur "Boburnoma” asari orqali geografiya faniga katta hissa qo‘shdi.  

Bu davrda yevropaliklar ham sayohatlar  uyushtirib, geografik bilimlarning boyishiga  sezilarli  hissa  qo‘shdilar.  982-yil  Erik  Rauda Grenlandiyani,  uning  o‘g‘li  Leyve  Eriksson esa Shimoliy Amerikaning  shimoli-sharqiy sohillarini o‘rgandi. 1271–1295-yillarda venetsiyalik Marko Polo  Xitoyga safar uyushtiradi  va  uning ma’lumotlari  Ptolemeyning  xaritasida tasvirlanmagan joylarni to‘ldiradi. 1466–1472-yillarda A. Nikitin Hindistonga sayohat qilib "Uch dengiz osha sayohat” asarini yozadi.

Bosqichning asosiy natijalari: Yerning shakli va  o‘lchamlari aniqroq o‘lchandi,  geodeziya,  kartografiya,  gidrologiya,  iqlimshunoslik  fanlari  shakllandi va rivojlandi, o‘lkashunoslik va mamlakatshunoslikka bag‘ishlangan yirik asarlar yozildi, Sharq, xususan, O‘rta Osiyo geografiyasiga  asos solindi.

Buyuk  geografik  kashfiyotlar  bosqichi.  XV  asrning  2-yarmiga  kelib,  Yevropada  tabiiy  resurslar  va  xomashyoga  boy  deb  hisoblangan  Hindiston  va  Xitoyga  yangi  yo‘llarni  topish  ishlari  boshlandi.  Natijada "Buyuk geografik kashf  yotlar” qilindi. Buyuk geografik kashf  yotlar  asosan  3  ta  yo‘nalishda  olib  borildi:  1)  janubiy  – Afrika  bo‘ylab;  2)  g‘arbiy  – Atlantika  okeani  orqali;  3)  shimoliy – Yevrosiyoning  qutbiy  o‘lkalari va shimoliy qirg‘oqlari bo‘ylab.

Ushbu  bosqich  1492-yil  ispaniyalik  Xristofor  Kolumbning  Amerikaga  1-sayohatidan  boshlanadi. X.Kolumb  Amerikaga  jami 4 marta borib, har safar yangi-yangi orollarni kashf etishiga qaramay, u yerlarni  Hindiston  emasligini  bilmagan.  1499–1501-yillari Amerigo  Vespuchchi  Janubiy Amerika qirg‘oqlarini tekshirib, bu yerlar Hindiston emas, yangi yerlar ekanligini yozadi. 1507-yilda M.Valdzemuller "Kosmografiyaga  kirish” nomli  asarida bu yangi  yerlarni "Terra Amerika” deb  nomlaydi. Keyinchalik  Merkator o‘zi  tuzgan xaritalarida har ikki materikni  ham shu nom bilan ataydi.

1498-yili portugaliyalik Vasko da Gama ekspeditsiyasi Afrikani aylanib o‘tib, Yevropadan Hindistonga boradigan dengiz yo‘lini ochdi.  1519–1521-yillarda  ispaniyalik  Fernan  Magellan  ekspeditsiyasi  dunyo  bo‘ylab  sayohatini  amalga  oshirdi.  Natijada  Yerning  sharsimonligi  amalda  isbotlandi  va  Dunyo  okeanining  yaxlitligi  ma’lum  bo‘ldi.

XVI  asrda Angliya va Gollandiyalik  sayyohlar ham Hindiston va Xitoyga dengiz yo‘lini ochish maqsadida shimoli-g‘arbiy  va  shimoli-sharqiy  yo‘nalishlarda ekspeditsiyalar  o‘tkazdilar.  Natijada  Shimoliy  Amerika  va  Yevrosiyoning  shimoliy  qirg‘oqlari  va  ko‘plab  orollar  o‘rganildi.  Lekin  dengiz  yo‘lini  ochishga  muvaffaq  bo‘linmadi.  Shu ningdek,  Amerikaning  ichki  o‘lkalarini,  ya’ni  angliyaliklar  –  AQSH  hududini, fransuzlar – Kanada hududini tekshirdilar.

XVI asrning oxirlaridan  boshlab Janubiy Osiyo, Avstraliya va Okeaniya hududlari ingliz va gollandlar tomonidan tekshirilib, zabt etila boshlandi. 1605-yilda  golland  sayyohi  Yanszon  Avstraliya  materigini  kashf  qildi. So‘ngra 1641–1643-yillarda A. Tasman materikni aylanib chiqdi.

Shu davrda rus sayyohlari Sibir, Uzoq Sharq, Yevrosiyoning shimoliy  va shimoli-sharqiy  qirg‘oqlarini,  Shimoliy Amerikaning shimoli-g‘arbiy qismigacha bo‘lgan hududlarni  o‘rganib,  xaritaga  tushirdilar  va  tasvirlab yozdilar. 

Yuqorida  aytilgan va boshqa o‘nlab ekspeditsiyalarda to‘plangan ma’lumotlar  geografik  bilimlarning  kengayishiga va takomillashuviga  olib  keldi. 1544-yilda S.  Myunsterning  "Kosmografiya”,  1650-yili golland  olimi B.Vareniusning  "Umumiy  geografiya”  nomli  asari  bosilib  chiqdi.  G.Merkator xaritalarning  matematik  asosini,  kartografik  proyeksiyalarni ishlab chiqdi. Bularning bari ilmiy geografiya rivojlanishi uchun asos bo‘ldi.  

Bu bosqichning asosiy natijalari: Shimoliy  va Janubiy  Amerika,  Avstraliya  materiklari  kashf  etildi; Yerning  sharsimonligi va Dunyo okeanining  uzluksiz,  yaxlitligi  amalda  isbotlandi;  ilgari  noma’lum  bo‘lgan Tinch okeanining mavjudligi va uning eng katta okean ekanligi,  Yer yuzining katta qismi quruqlik emas, suvlikdan iboratligi aniqlandi.
Ilmiy  geografik  ishlar  bosqichi. XVII asrga  kelib  fanlarning rivoj lanishida  keskin  ildamlash ro‘y berdi. Geografiyada maxsus ilmiy ekspeditsiyalar uyushtirila  boshlandi.  Bunday ekspeditsiyalardan  eng  muhimlari: 1725–1741-yillarda V.Bering va A. Chirikov boshchiligidagi rus ekspeditsiyasi, 1785–1788-yillarda J.Laperuz rahbarligidagi  fransuz  ekspeditsiyasi,  1768–1779-yillarda  J.Kuk  boshchiligidagi 3 marotaba  dunyo  bo‘ylab  ingliz  ekspeditsiyasi. Bu ekspeditsiyalar tomonidan Kuril orollari, Kamchatka va  Chukotka yarimorollari, Osiyoning shimoliy qirg‘oqlari, Afrika va Janubiy Amerikaning  ichki  qismlari, Avstraliyaning sharqiy  sohillari, Yangi Zelandiya,  Yangi  Kaledoniya,  Janubiy  Georgiya, Jamiyat, Gavayi, Kuk va boshqa orollar  o‘rganildi.

Yerning ichki qismlari, tektonik harakatlar haqidagi bilimlarning to‘planishi bilan tabiiy geografiyadan geologiya ajralib chiqdi, Yer yuzasi relyef, yer usti va osti suvlari, iqlim, shamollar, o‘simliklar haqidagi bilimlarning kengayishi esa geomorfologiya,  gidrologiya, meteorologiya va geobotanika fanlarining mustaqil fan darajasida rivojlanishiga  olib  keldi.  Ushbu  bosqichda ilmiy ishlar, ko‘pincha o‘rganilgan yerlarning geografik tavsifga bag‘ishlangan bo‘lib, yangi kitoblar va xaritalar ishlangan.

Bu bosqichda bir qancha nazariya va gipotezalar, kitoblar yaratildi. Bular: Kant-Laplasning kosmogonik nazariyasi; Pallasning  geologik qatlamlarning  yoshi  haqidagi  nazariyasi; Leybnitsning  tog‘ hosil bo‘lishida vulqon harakatlari  gipotezasi;  M.  Lomonosovning "Yer qatlamlari haqida”, "Atmosfera hodisalari haqida” kitoblari,  Kantning  "Tabiiy geografiyadan ma’ruzalar” kitobi va boshqalar.

Bu bosqichning asosiy natijalari:  Yer  yuzining  turli  qismlari  ilmiy  o‘rganildi;  fanda  yangi  nazariya  va  gipotezalar  yaratildi;  kartografik  proyeksiyalar va relyefni tasvirlashning yangi usullari ixtiro qilindi; yirik asarlar va kitoblar yaratildi, geografiya fanining tarkibida bir qancha  mustaqil fanlar rivojlandi.  

XIX asr va XX asrning 1-yarmida geografiyaning rivojlanishi. Bu  bosqichga  kelib  milliy  geografiya jamiyatlari  tashkil  etilishi boshlandi.  Jumladan, Fransiya (1821), Germaniya (1828), Buyuk Britaniya (1830),  Rossiya (1845), Turkistonda esa 1897-yilda  tuzilgan. Ko‘pgina davlatlar tomonidan yirik ilmiy tadqiqot ekspeditsiyalari uyushtirildi. 1821-yil F.F.Bellinsgauzen va M.P.Lazarev tomonidan Antarktida kashf etildi.  1823–1825-yillarda O. E. Kotsebu Dunyo okeani bo‘ylab ekspeditsiyada  marjon orollarining kelib chiqishini o‘rgandi, fizik E. Lens esa chuqurlikni o‘lchash uchun birinchi bor batometrni qo‘lladi. D. Livingston Afrikaning ichki qismlarini  o‘rgandi. P.P.Semyonov-Tyanshanskiy boshchiligida O‘rta Osiyoning ichki hududlari o‘rganildi. R. Piri 1909-yilda  Shimoliy qutbni, R.Amundsen esa 1911-yilda Janubiy qutbni zabt etdi.

A.Gumboldt  Yevropa, Amerika, Osiyoga ekspeditsiya uyushtirib, juda ko‘p  ma’lumotlar  to‘pladi. O‘simliklarning kenglik zonalligi va balandlik mintaqalanishi qonuniyatini  aniqladi. Mazkur ma’lumotlarni umumlashtirgan  bir  necha  jildlik  "Tabiat  manzarasi”,  "Kosmos” kabi yirik asarlarini  yozdi.  Gumboldt  tabiatni bir butun,  qat’iy  qonuniyatli va uzluksiz rivojlanadigan tizim sifatida qarab yangi geografiyani yaratdi. Bu geografiyaning vazifasi tabiatni rivojlanishda va bir butun, yaxlit hosila sifatida o‘rganish, tabiatdagi qonuniyatlarni aniqlash, jism va hodisalar orasidagi aloqadorliklarni, o‘zaro ta’sir va bog‘liqliklarni ochish  va boshqalardir.  
 
Ch.Layel tomonidan yer po‘stining rivojlanish nazariyasi ishlab chiqildi. V.V. Dokuchayev tomonidan tabiat  zonalligi  ta’limoti,  A.A.Grigorev tomonidan geografik qobiq ta’limoti, V.A.Vernadskiy  tomonidan biosfera ta’limoti yaratildi.

Bu bosqichning asosiy natijalari: geografiya jamiyatlari tuzildi. Shimoliy  va  Janubiy  qutblar  zabt  etildi  va  dunyo  xaritasida  noma’lum  bo‘lgan  hududlar  qolmadi.  Ilmiy  geografiya  vujudga  keldi. Okeanograf ya fani shakllandi. Meteorologik va gidrologik stansiyalar bunyod  etildi.  Atmosfera va okeandagi harakatlarning  mohiyati  ochib  berildi.  Yer po‘stining rivojlanish nazariyasi ishlab chiqildi. Bir necha ta’limotlar: tabiat zonalligi, geografik qobiq, biosfera ta’limotlari yaratildi.

Hozirgi zamon bosqichi. Geografiya fan-texnika inqilobi ta’sirida jadal rivojlanmoqda.  Bu  bosqichda  geografiya  fanining  rivojlanishidagi asosiy xususiyatlar quyidagilardan iborat: geografik tadqiqotlarda  modellashtirish va tajriba usullari, geografik axborot tizimlari,  kompyuter texnologiyalari, kosmik usullar  keng qo‘llanilmoqda. Kosmik  usullar  yordamida  aylanasimon  tuzilmalar, atmosfera  harakatlari, okean suvi  aylanma  harakati  va   chuqurdagi suvlarning ko‘tarilish jarayonlari aniqlandi. Insonning tabiatga  ta’siri kuchayib, hatto geografik qobiq doirasidan tashqariga  chiqib ketdi.  Shu  munosabat  bilan  tadqiqotlar  lokal  (mahalliy) muammolar bilan bir paytda global muammolarga ham o‘z diqqatini qaratmoqda.

Fanda  tabaqalanish, ya’ni geografik fanlar ichida yangi  yo‘nalishlar  paydo bo‘lmoqda. Masalan, landshaftshunoslikning ichida amaliy landshaftshunoslik,  antropogen  landshaftshunoslik  kabi  bo‘linishlar  yuzaga  keldi. Shuningdek,  turdosh  fanlar  bilan "oraliqda”  yangi  yo‘nalish  va  fan  tarmoqlari  paydo  bo‘lmoqda.  Masalan,  geografiya  bilan  tibbiyot  oralig‘ida  tibbiyot  geografiyasi,  geografiya  bilan  tarix,  filologiya  oralig‘ida joy nomlarini o‘rganuvchi toponimika fani vujudga keldi.

Diqqat! Agar siz matnda xatoliklarni aniqlasangiz, ularni belgilab, ma'muriyatni xabardor qilish uchun Ctrl+Enter tugmalarini bosing! Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!

Sharhlar