Joy nomlarining to'g'ri yozilishi


Geografik nomlarning to'g'ri yozilishi masalasi juda muhim va murakkab masala. Chunki geografik nomdagi biror harf noto'g'ri yozilib qolsa, ma'no butunlay o'zgarib ketishi mumkin. Masalan, Qoraqo'l (Qirg'izistondagi daryo) va (Qorako'l (Tojikistondagi ko'l). «Q» harfi «K»ga almashib qolishi, daryo ko'lga aylanib, joyi o'zgarib ketadi. 1980-yilda O'sh shahridagi to'qimachilik kombinatidan Ukrainanning Nemirovo stansiyasiga gazlama yuborilishi kerak bo'lgan. Xo'jalik bo'limi boshlig'ining e'tiborsizligi oqibatida yuk Nemirovoga emas Sibirdag Kemerovo shahriga yuborilgan. Beshariq, Oltiariq, (Farg'ona viloyatida) aslida Peshariq va Ortariq bo'lgan. Fonetik o'zgarishlar oqibatida boshqa ma'noli toponimlarga aylangan. Toponimlarning to'g'ri yozilishi masalasining murakkabligi shundaki, ular turli tillarda bo'lib, aslida o'sha tillar qoidalariga muvofiq yoziladi. Boshqa tillarga o'tganda talaffuzida ham, yozilishida ham o'zgarishlar bo'lishi mumkin.

Geografik nomlarning yozilishida  chalkashliklar ko'p uchraydi. Geografik nomlarni to'g'ri yozish juda muhim. Bu xalqning bilim va madaniy saviyasini ko'rsatadi. Kundalik matbuotda, xususan gazetalar, jurnallarda, radio va televideniyeda, darsliklarimiz hamda badiiy adabiyotda mamlakatimizga va chet ellarga doir minglab geografik nomlar uchraydi. Bularning hammasining ham to'g'ri ekanligiga hech kim kafolat bera olmaydi. Hatto davlatlar nomi (shahar, qishloq  va h.k.larni qo'yaturaylik) har hil aytiladi, har xil yoziladi. Biri Olmoniya desa, biri Germaniya, biri Fransiya desa, biri Farangiston deydi, biri Tursiya desa, yana biri Turkiya deydi. Aslida bizga tradision bo'lib qolgan Germaniya, Fransiya, Tukriya deb yozish va aytish lozim.

Geografiyada nomlarni yozishning bir qancha tartib qoidalari mavjud.

Chet el nomlarini yozishda ko'pincha  transkripsiya usuli qo'llaniladi. Ba'zan transliterasiya usulidan foydalaniladi. Umuman, har bir geografik nomni uning  mahalliy tildagi asl talaffuziga yaqinlashtirib yozishga harakat qilinadi. 

Agar biror mamlakat o'z nomini, poytaxti, shahar, qishloq va boshqa geografik ob'yektlari nomini o'zgartirishni rasmiy ravishda taklif etsa, o'zbek tilida ham o'sha nom qabul qilinadi.    
         
Qo'shma geografik nomlarni yozishda ko'pincha xatoga yo'l qo'yiladi. Agar geografik  xaritalarni ko'zdan kechirsangiz bunday nomlar bir joyda qo'shib yozilganini (Kattaqo'rg'on, Qorasuv), boshqa joyda ajratib yozilganini (Moyli suv) (O'zbekiston iqtisodiy xaritasida) ko'rasiz. Ba'zi nomlar defis bilan ajratib yoziladi (Volga-Don, Petropavlovsk-Kamchatsk).

O'zbekistondagi bunday geografik nomlarni yozishda quyidagi qoidaga amal qilinadi: agar murakkab (qo'shma) geografik nomlarning ikkinchi o'zagi (komponenti) atoqli ot bo'lsa, ularning har biri alohida – alohida va bosh harf bilan yoziladi. Masalan; Eski Toshkent, Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, O'rta Chirchiq, Yangi Urganch, Qo'hna Urganch va h.k. Agar murakkab geografik nomlarning  ikkinchi komponenti turdosh ot bo'lsa, u holda qo'shib yoziladi; Kattaqo'rg'on, Yangiyo'l, Jumabozor, Bekobod. Murakkab geografik nomlarning har ikkala komponenti bosh kelishikdagi atoqli otlardan iborat bo'lsa, u holda defis orqali bosh harf bilan yoziladi; Orexovo-Zuyevo, Volga-Don, Kualo-Lumpur, Buenos-Ayres va boshqalar.

Geografik nomlarni yozishda bizda rus tilidagi manbalar – atlas, xarita, lug'at va qo'llanmalar asos qilib olinar edi. Bunda geografik nomlarni yozish osonlashgan. Chunki turli shakldagi toponimlardan foydalanilmasdan faqat rus tilidagi shaklidan foydalanilgan. Lekin ruscha yozishda yo'l qo'yilgan xatolar o'zbekcha yozganda ham takrorlangan. Masalan,  Xamburg-Gamburg, Xollandiya-Gollandiya, Xenova-Genuya, Norge-Norvegiya, Napoli-Neapol, Kyobenxavn-Kopengagen va h.k. deb yozilgan. Endi bularni tuzatish mumkin, lekin ayrimlari an'anaviy (tradision) nomga aylanib qoladi va shunday xatoligacha yozilaveradi.

Rus tilida geografik nomlar ba'zan bosh kelishikda (mis Chelyuskin, ostrov Chkalov, gora Amundsen, ozero Rudolf), ko'pincha qaratqich kelishikda (mis  Dejneva, ostrov Vrangelya, gora Kuka, proliv Laperuza) yoziladi. O'zbek tilida bunday nomlarning hammasi, rus tilida qanday yozilganidan qat'iy nazar, bosh kelishikda yozila beradi. Masalan, Chelyuskin burni, Chkalov oroli, Amundsen tog'i, Rudolf ko'li, Dejnev burni, Vrangel oroli, Kuk tog'i, Laperuz bo'g'ozi.

An'anaviy nomlar, ya'ni o'zbek tilida qadimdan muayyan shaklda yozilib kelinayotgan joy nomlarining talaffuzi ham, yozilishi ham bir xil. Bunday nomlar o'zgartirilmay yozilaveradi. Ular o'zbek tilida o'nlab va yuzlab yillar davomida bir xil yozilib kelmoqda. Qadimgi ilmiy, tarixiy va sayohatnoma, badiiy asarlarda ko'p uchraydi. Bular asosan sharq mamlakatlaridagi nomlardir; Bag'dod, Dehli, Iroq, Misr, Tehron, Hirot, Eron, Qashg'ar, Hindiston, Marokash, Xitoy, Suriya, Damashq, Bombey, Karochi va b. Rus tilida an'anaviy bo'lib qolgan ko'pchilik geografik nomlar o'zbek tiliga o'tib, shundayligicha saqlanib qolgan. Bularga Avstriya (asli Osterreyx), Albaniya (Shkiperiya), Angliya (Ingland), Bryussel (Bryuksel),  Buxarest (Bukaresht), Vashington (Uoshington), Oslo (Uslo), Rim (Roma), Tibr (Tevere), Finlyandiya (Suomi), Fransiya (Frans), Shvesiya (Svere), Yaponiya (Nippon) va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.

An'anaviy nomlar ham o'zgarishi mumkin. Eski an'anaviy nomlar yangilari bilan almashinadi. Bunda hozirgi zamon nomlari bilan almashinadi, hato bo'lsa tuzatiladi. Afriqo Afrika deb, Amriqo Amerika deb tuzatildi. Bahri Muhit Kabiriy o'rniga Tinch okean, Bahri Muhit Atlosiy o'rniga Atlantika okeani, Bahri Muhit Hindiy o'rniga Hind okeani, Bahri Hazar o'rniga Kaspiy dengizi, Otalar dengizi o'rniga Egey dengizi deyiladigan bo'ldi.

O'zbek tiliga davlat tili maqomi berilgandan keyin (1989-yil) tilimizni chetdan, asosan  rus tilidan kirib kelgan yod so'zlardan tozalash bahonasi bilan yangi an'anaviy nomlarni yana eski nomlar bilan almashtirishga urinishlar bo'ldi. Albatta bu to'g'ri emas. Xato bo'lsa tuzatish kerak, lekin eskisiga noo'rin qaytish noto'g'ri.

O'rta Osiyo o'lkasidagi geografik nomlarni yozishda tog'larning nomiga qo'shiladigan tog' atamasi tog', tov, too, dog', Qirg'iziston   va  Qozog'istonda tov shakllari qo'llaniladi.  
Mirali MIRAKMALOV
geografiya fanlari nomzodi, dotsent
O`zbekiston Milliy Universiteti

Diqqat! Agar siz matnda xatoliklarni aniqlasangiz, ularni belgilab, ma'muriyatni xabardor qilish uchun Ctrl+Enter tugmalarini bosing!

Sharhlar

Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив