Yuklanmoqda...

Markaziy Osiyo mamlakatlari


 
Markaziy Osiyo siyosiy-geografik subregioni Yevrosiyo materigining ichkarisida joylashgan. 1991-yildan buyon mustaqil davlatlar sifatida rivojlanayotgan 5 ta sobiq ittifoqdosh respublika - Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonni birlashtiradi. Sanab o‘tilgan davlatlar iqtisodiy-geografik o'rnining umumiy jihati shundan iboratki, birortasida ham Dunyo okeaniga bevosita chiqish imkoniyati yo‘q, ya’ni beshtasining barchasi ichki kontinental mamlakatlar hisoblanadi. Jumladan, Qozog‘iston Respublikasi dunyodagi jami 44 ta bunday geografik joylashuvga ega davlatlardan maydoni bo‘yicha eng yirigi hisoblanadi. Subregionning o`rta qismida joylash­gan O'zbekiston Respublikasi geografik o‘rnining o'ziga xosligi esa, nafaqat o`zi, balki biror bir qo'shni mamlakati ham dengizga tutash emasligidir. Bunday geografik xususiyat jahon mamlakatlari ichida, respublikamizdan tashqari, faqatgina G‘arbiy Yevropadagi "mitti” davlatlaridan biri - Lixtenshteyn knyazligiga xos, hududi kattaroq dav­latlardan esa hech qaysi birida geografik joylashuvining bunday jihati mavjud emas.
Qozog'iston bilan Turkmaniston Respublikalari Kaspiy dengiziga tutash bo`lib, bu holat ikkala davlatning iqtisodiy-geografik o‘rni, transport-geografik imkoniyatlari va tabiiy-resurs salohiyatiga ijobiy ta’sir ko'rsatadi. Bundan farqli o‘laroq, transport-geografik sharoiti ancha murakkab bo'lgan Tyanshan va Pomir baland tog`lari hududida joylashgan Qirg‘iziston va Tojikiston Respublikalarining iqti­sodiy-geografik o`rni, subregiondagi boshqa davlatlarning joylashuviga nisbatan birmuncha noqulay hisoblanadi.

Markaziy Osiyo subregioni iqtisodiy-geograiik o'rnining ijobiy tarafi uning tranzitligi, ya’ni Yevropa va Osiyo turli qismlarining quruqlik transport tizimlarini bog'lay dish imkoniyatlarida o‘z aksini topadi. Bu holat tarixda Buyuk Ipak yo‘li hozirgi Markaziy Osiyo davlatlari hududidan o'lganligida namoyon bo'lgan. llozirgi davrda ham subre­gion mamlakatlarining iqtisodiy-geografik imkoniyatlari shu jihatdan yuqori baholanishi asosli. Markaziy Osiyoning geosiyosiy o‘rni o‘ziga xos bo‘lib, Yevrosiyodagi asosiy geosiyosiy kuch markazlari Xitoy, Rossiуa, Eronga tutashligi va ushbu bevosita qo'shnilaridan tashqari, AQSH, Yevropa lttifoqi, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Hindiston, Pokiston kabi geosiyosiy "o‘yinchi”larning tasliqi manfaatlari kesishgan hududda joylashganligi bilan tavsiflanadi. Shuningdek. harbiy mojarolar tugamayotgan Afg'oniston bilan chegaradoshligi hamda bosliqa real va ehtimoliy harbiy-siyosiy ziddiyat zonalariga yaqin joylashganligi, Markaziy Osiyo geosiyosiy o'rnining salbiy tomonlarini belgilaydi.

Markaziy Osiyo mamlakatlarining umumiy maydoni 4 mln km.kv ga. jami aholisi esa 2017-yil 1-yanvar holatiga 70.5 mln kishiga teng. Subregion davlatlari hududi kattaligi va aholisi soni jihatidan bir-biridan aneha farq qiladi. Markaziy Osiyo davlatlarining hududiy va demograllk salohiyati orasidagi talovutlariga tabiiy sharoit va resurslarining xususiyatlari katta ta’sir ko'rsatadi. Marka­ziy Osiyo davlatlari Yevrosiyo va Hind-Avstraliya litosfera plitalarining chegarasi bo'ylab o'tgan Alp-Himolay burmali mintaqaga ya­qin joyiashgan. Shu bois. mintaqaning janubi-sharqiy va markaziy qismlari seysmik jihatdan xavfli hisoblanadi. Kuchli zilzilalar sodir bo'lishi. ayniqsa, Tojikiston va Qirg'iziston hududlari uchun xos holat. Mintaqaning g'arbiy va shimoliy qismlari asosan platformali tektonik tuzilishiga ega. Yer yuzasi tuzilishiga ko'ra. subregion janubi-sharqida joylashgan Tojikiston va Qirg'iziston Respublikaiari tog'li, Qozog'iston, O'zbekiston va Turkmaniston esa asosan. tekislik keng tarqalgan mamlakatlar hisoblanadi. Lekin, bu uchta davlat hududida ham baland tog' tizmalari bo`lib, maydonlarining 10-20 foizini egallaydi.

Markaziy Osiyo mamlakatlari ulkan mineral-resurs salohiyatiga ega. Neft zaxiralari bo'yicha Qozog'iston va Turkinaniston, tabiiy gaz zaxiralari jihatidan Turkmaniston, O‘zbekiston va Qozog'iston alohida ajralib turadi, toshko'mirga Qozog'iston, qo`ng‘ir ko‘mirga esa O‘zbekiston boy hisoblanadi. Neft-gaz zaxiralari, asosan, Kaspiybo`yi pasttekisligi, Qoraqum va Qizilqum cho'llari, Ustyurt platosi hainda tog` oralig'idagi botiqlarda, toshko'mirning eng katia zaxiralari esa Qozog'iston past tog'laridagi Qarag'anda va Ekibastuz ko'mir havzalarida joylashgan. Temir, marganes va xrom kabi qora metallarning rudalariga Qozog‘iston boy. Turli rangli, jumladan qimmatbaho va nodir metallarning yirik konlari esa, Turkmanistondan tashqari subregionning barcha davlatlarida mavjud. Jumladan. O‘zbekiston oltin, uran, kadmiy, mis, molibden, Qozog'iston uran, volfram, molibden, qo‘rg‘oshin, rux, Qirg'iziston oltin, simob, sur­ma, Tojikiston kumush, uran zaxiralari bo`yicha alohida ajralib turadi. Turli mineral tuzlarning ulkan zaxiralariga esa Turkmaniston, O'zbekiston va Qozog'iston ega.

Markaziy Osiyo davlatlari iqlimining umumiy xususiyatlari mo'tadil va subtropik iqlim jihatlarining turkumlanishi. keskin kontinentalligi va qurg'oqchilligida o'z ifodasini topadi. Shu tufayli Markaziy Osiyo davlatlari hududi asosan cho‘l, chalacho’l va dasht tabiat zonalaridan iborat.

Markaziy Osiyo sharoilida qishloq xo'jaligi rivojlanishiga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatadigan omil suv resurslari subregion hudu­di bo‘yicha juda notekis taqsimlangan. Subregiondagi barcha yirik daryolar Ainudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Ili, Irtish va boshqalar transchegaraviy (ikki va undan oriiq davlat hududidan oqadigan) bo'lib, Tyanshan, Jung'oriya Olotovi hamda Pomir tog`laridan, ya'ni Tojikiston, Qirg'iziston va Xitoy hududidan boshlanadi. Shuning uchun Tojikiston bilan Qirg'iziston suv va gidroenergetika resurslariga boy. Qozog'iston, O'zbekiston va. ayniqsa. Turkmanistonning ko‘p hududlari esa ularga taqchildir.

Markaziy Osiyo mamlakailarining aholisi suv va yer resurslari omillari (gidrogralik tarmoqlar va relyef)ga bog'liq holda notekis joylashib, asosan, sug'orma dehqonchilik yaxshi rivojlangan daryo vodiy va deltalari, tog` oralig'idagi botiqlarda mujassamlangan. Bunday yerlar eng ko‘p O'zbekiston hududida bo'lganligi bois respublikamiz aholi soni jihatidan subregionda yelakchi o'rin egallaydi. Aholi zichligi ko'rsatkichlari bo‘yicha Markaziy Osiyoda. 1.01.2017-yil holatiga, O'zbekis­ton (71.5 kishi km/kv) va Tojikiston (61,3 kishi/km) yetakchi, Qozog'is­ton (6.6 kishi/km) esa eng oxirgi o'rinda turadi. Jahon mamlakatlari orasida ham. Qozog'iston aholisi eng siyrak joylashgan davlatlar saliga kiradi (o'rtacha aholi zichligi bo'yicha dunyoda 184-o‘rin).

Markaziy Osiyo davlatlarining demografik vaziyatiga tug'ilish va aho­li tabiiy o'sishining ancha yuqori ko’rsatkichlari xos. Aytilgan ko’rsatkichlar Tojikiston va Qirg'izistonda subregion bo'yicha eng baland. Qozog'iston va Turkmanislonda eng past. O'zbekistonda esa o'rtacha darajada. Shuningdek. beshta respublikada ham migratsiyaning salbiy saldosi kuzatilmoqda (11-jadval). Urbanizatsiya darajasi Qozog'iston da 53%, O'zbekistonda 51%, Turkmanistonda 50%, Qirg'izistonda 36%, Tojikistonda esa 26% ga teng. Ko'rinib turibdiki, eng yuqori va eng past ko'rsatkichlari orasidagi tafovut 2 martaga teng. Markaziy Osiyoda 2 ta "millioner” shahar mavjud: Toshkent (2.4 min kishi) va Almati (1,7 min kishi).

Ostana, Bishkek, Dushanbe, Ashxobod, Chimkent, Namangan, Samarqand esa eng yirik (aholi soni 500 ming kishidan ortiq bo'lgan) shaharlar qatoriga kiradi.

Mahalliy xalqlardan o'zbek, qozoq, qirg'iz, turkman, qoraqalpoqlar oltoy tillar oilasining turkiy guruhiga mansub bo'lsa, tojiklar va ularga qardosh Pomirdagi kichik xalqlar (shug'nonlar, vaxanlar, ishkashimlar va boshq.) hind-yevropa tillar oilasining eroniy guruhi tarkibiga kiradi. Sanab o'tilgan millat vakillari, nafaqat tegishli respublikalarda, balki qo'shni davlatlar hududida ham keng tarqalgan. Masalan, o'zbeklar O'zbekistonga qo'shni Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmanistonda son jihatidan 2-chi, Qozog'istonda esa 3-chi millat hisoblanadi. O‘z navbatda, O'zbekistonda ham tojiklar, qozoqlar, qirg'izlar va turkmanlar vakillari salmoqlidir.

Markaziy Osiyo davlatlari BMT tomonidan qabul qilingan jahon mamlakatlarining tasnifi nuqtayi nazaridan. o'tish iqtisodiyotidagi davlatlar toifasiga mansub. Markaziy Osiyo mamlakatlarining umumiy YIM hajmi 2016-yil yakunlari bo'yicha, Xalqaro valyuta fondi (XVF) ma’lumotlariga ko'ra. 800 mlrd AQSh dollariga teng. Beshta mamlakat ichida YIM hajmi bo'yicha birinchi o‘rin Qozog'iston, ikkinchi O'zbekiston, uchinchi Turkmaniston, to'rtinchi Tojikiston va beshinchi o'rinda Qirg'iziston turadi. Subregion bo'yicha umumiy ishlab chiqarish hajmining 56.4% Qozog'istonga. 25.8% esa O'zbekistonga to'g'ri kelsa. Turkmaniston.Tojikiston va Qirg'iziston ulushlari. mos ravishda. 11.8, 3.3 va 2.7 % ga teng.

Subregion davlatlari ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatining umumiy xususiyatlari, ularning yaqin o'tmishgacha yagona siyosiy va iqtisodiy makonda rivojlanganligidan kelib chiqib, iqtisodiyoti asosan mineral bom ashyo va yer-suv resurslariga tayanganligi, sanoatni rivojlantirish, uning yangi korxona, tarmoq va hududiy markazlarini tashkil etishga intilish, qishloq xo'jalik ixtisoslashuvi o'xshashligi, tashqi iqtisodiy aloqalarning umumiy yo'nalishlarida, ya'ni Xitoy, Rossiya, Koreya Respublikasi, Turkiya, Yevropa davlatlari bilan amalga oshirilishida o'z aksini topmoqda. Biroq, Markaziy Osiyo davlatlari har birining xo'jaligining albatta, o‘ziga xos jihatlari ham mavjud. Sanoat ishlab chiqarish Qozog'iston, Turkmaniston va O’zbekistonda iqtisodiy ahamiyati bo'yicha qishloq xo'jalik tarmoqlariga nisbatan birmuncha ustunlikka ega bo'lganligi bois, bu uchta respublika industrial-agrar davlat hisoblanadi. Tojikiston bilan Qirg'iziston esa iqtisodiyot agrar-industrial yo'nalishda rivojlanmoqda.

Yoqilg‘i-energetika majmuasi Qozog'iston, Turkmaniston va O'zbekistonda eng yaxshi rivojlangan. Qozog'iston neft zaxiralari uni qazib olish va eksport hajmi bo'yicha subregionda yetakchi bo'lib. yiliga 100 min tonnadan ortiq neft qazib oladi va katta qismini eksport qiladi. Turkma­niston uchun esa iqtisodiyot va milliy boylikning negizi gaz sanoati hi­soblanadi. Bu mamlakat tabiiy gaz zaxiralari bo'yicha jahonda 4-, MDH- da 2-, Markaziy Osiyoda esa 1-o‘rinda turadi. Dunyo bo'yicha zaxiralar hajmi jihatidan ikkinchi hisoblanadigan Galqinish gaz koni ham Turkmanistonda joylashgan. Qozog'iston, O'zbekiston va Turkmanistonda elektr energiyasi asosan IKSlarda ishlab chiqariladi. Yoqilg'i zaxiralariga boy bo'lmagan Tojikiston va Qirg'izistonda elektr energiyaning 90 foizdan ko'prog'i IESlarda ishlab chiqariladi.

Qora metallurgiya Markaziy Osiyo davlatlari ichida Qozog'istonda eng yaxshi rivojlangan. Qozog'istonda bu tarmoqning asosiy korxonalari temir rudasining yirik konlari negizida Qarag'anda (Temirtov sh.) va Qostanay (Rudniy sh.) viloyatlarida joylashgan. Rangli metallurgiya Turkmaniston Respublikasidan tashqari, barcha Markaziy Osiyo davlallarining iqtisodi­yoti va tashqi savdosida katta ahamiyatga ega. Jumladan, Tojikiston uchun Tursunzoda shahrida faoliyat ko'rsatayotgan alyuminiy zavodi. Qirg'iziston uchun esa Issiqko'l viloyatidagi Qumtar oltin koni eng katta moliyaviy daromad keltiruvchi iqtisodiy obyektlar hisoblanadi. O'zbekiston oltin, uran, mis, kadmiy, Qozog'iston uran, qo'rg'oshin, rux, volfram, molibden, mis, Qirg'iziston oltin, simob, surma, Tojikiston alyuminiy ishlab chiqarishda ancha yuqori ko'rsatkichlarga ega. Kimyo sanoati Qozog'iston, O'zbekiston va Turkmanistonda nisbatan yaxshi rivojlangan bo`lib, asosan mineral o'g'itlar, sultat kislotasi, soda, mirabilit ishlab chiqarish, nel't va tabiiy gazni qayta ishlashga ixtisoslashgan. Mashinasozlik bo'yicha esa O'zbekiston va Qozog'iston yetakchilik qilmoqda. Bu borada O'zbekistonda rivojlanib borayotgan avtomobilsozlik sanoati alohida e’tiborga sazovor.

Qishloq xo'jaligi Markaziv Osiyo mamlakatlarining barchasida ham yaxshi rivojlanib, yuqori iqtisodiy ahamiyatga ega. Qozog`istonda qish­loq xo'jalikning tovar tarmoqlari tarkibiga, asosan. donchilik va chorvachilik kiradi. O'zbekistonda qishloq xo'jalik tarmoqlaridan paxtachilik, ipakchilik, bog'dorchilik, uzumchilik, sabzavotchilik va qorako'lchilik tovar ahamiyatiga ega. Turkmanistonda iqtisodiyotning agrar sektori paxtachilik, donchilik, polizchilik, qorako'lchilik va yilqichilikka ixtisoslash­gan. Turkmaniston chorvachiligida dunyoga mashhur Axaltaka otlarini boqish alohida ahamiyat kasb etadi. Tojikistonda qishloq xo'jaligi paxtachilik, bog'dorchilik va ipakchilikka, Qirg'izistonda esa sabzavotchilik, tamakichilik va ko'p tarmoqli chorvachilikka ixtisoslashgan.

Markaziy Osiyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi istiqbollari ko'p jihatdan ularnmg uzaro iqtisodiy integratsiyasiga bog'liq. Subregion davlatlari o'zaro integratsiyalashuvining bir qator muhim geografik omillarini ajratish mumkin:
- iqtisodiy-geografik o'rnining umumiyligi;
- temiryo‘l va avtomobil transport tizimlarining yagonaligi, o'zaro bog'langanligi;
- yirik daryolar va sug'orish kanallarining transchegaraviyligi;
- tog'li va tekislikli mamlakatlar tabiiy resurslari, ayniqsa energiya manbalarining bir-birini to'ldiruvchi xususiyatga ega ekanligi;
- subregion xalqlarining qardoshligi, tarixiy-madaniy jihatdanyaqinligi:
- Orolning qurishi, cho'llashish, yerlaming sho'rlanishi, tog' muzliklarining intensiv erishi. havo va suv havzalarining zararli chiqindilar bilan ifloslanishi kabi umumiy dolzarb ekologik muammolarining mavjudligi:
- Zilzila, sel va suv toshqinlari, qor ko'chkilari va boshqa tabiiy olatlarga birgalikda qarshi kurashishning zarurati.

QO`SHIMCHA MA`LUMOT
Markaziy  Osiyo  subregioniga  tavsif  berganda,  bu  geografik  tushunchaning "O‘rta Osiyo” atamasi bilan bog‘liqligini, ularning o‘zaro farqini izohlash o‘rinli. O‘rta Osiyo – Yevrosiyo materigining 14 ta tabiiy geografik o‘lkalaridan biri bo‘lib, g‘arbda Kaspiy dengizi, sharqda Tyanshan tog‘lari, shimolda Qozog‘iston  past tog‘larining etaklari, janubda Hindukush  va Turkman-Xuroson tog‘lari bilan chegaralangan, asosan Orol va Balxash ko‘llarining berk havzalariga to‘g‘ri keladi. Demak, O‘rta Osiyo o‘lkasi tabiiy geografik xususiyati va chegaralari asosida ajratiladigan hududiy birlik hisoblanadi. O‘rta Osiyoning tabiiy chegaralari doirasida 4 ta mamlakat, ya’ni O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston butunligicha joylashgan, shuningdek, Qozog‘iston Respublikasining markaziy va janubi-sharqiy, Afg‘oniston va Eronning shimoliy, Xitoyning esa chekka shimoli-g‘arbiy qismi  ham O‘rta Osiyo hududiga to‘g‘ri keladi. Markaziy Osiyo siyosiy-geografik subregioni esa ayni davlat chegaralari bo‘yicha ajratiladigan hududiy birlik hisoblanadi. 

Tabiiy geografiyada ham "Markaziy Osiyo” tushunchasi o‘ziga xos mazmun-mohiyat anglatgan holda qo‘llaniladi. Bunda O‘rta Osiyodan sharqda joylashgan, Tyanshan va Jung‘oriya Olotovi tog‘larining sharqiy yonbag‘irlaridan Buyuk Xitoy tekisligining g‘arbiy chegaralarigacha davom etgan tog‘li va cho‘lli landshaftlardan iborat hududni egallagan Yevrosiyo materigining tabiiy geografik o‘lkalaridan biri Markaziy Osiyo deb ataladi. Siyosiy-geografik jihatdan qaraganda, Markaziy Osiyo tabiiy geografik o‘lkasi Xitoy va Mongoliya davlatlari hududida joylashgan bo‘lib, Sharqiy Osiyo subregioniga mos keladi.

Diqqat! Agar siz matnda xatoliklarni aniqlasangiz, ularni belgilab, ma'muriyatni xabardor qilish uchun Ctrl+Enter tugmalarini bosing! Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!

Sharhlar