Yuklanmoqda...

Antropogen landshaftlar


Yer  yuzida  inson  paydo  bo‘libdiki,  to‘xtovsiz  ravishda  tabiatga  ta’sir  ko‘rsatib, undan  foydalanish  va  o‘ziga  qulay  qilish maqsadida  o‘zgartirib kelmoqda. Insonning  xo‘jalikdagi  faoliyati  ta’siri  antropogen ta’sir deyilib, uning  oqibatida geotizimlarning  o‘zgarish  darajasi,  miqyosi  va  jadalligi  turlicha  bo‘ladi.  Bu  bir tomondan  geotizimlarning o‘ziga xos tabiiy xususiyati bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan insonning geotizimga ta’sir  ko‘rsatishiga  bog‘liqdir. 
 
Geotizimlarning  tabiiy  xususiyatlari,  ya’ni  o‘zini  o‘zi  boshqarishi  va  qayta tiklanish xususiyatining  kuchli  yoki  kuchsizligi, antropogen  ta’sirga  chidamliligi yoki chidamsizligi  turli  geotizimlarda  har  xil bo‘ladi. Shu bilan birga,  inson faoliyati  ham turlichadir. Masalan,  inson  geotizimlarga  konchilik  sanoati  orqali  bir  xil  ta’sir ko‘rsatsa,  shahar  qurilishida  boshqa  xil, dehqonchilik,  chorvachilik,  o‘rmon xo‘jaligida  esa yana boshqacharoq  ta’sir etadi.  Natijada  har  xil  daraja  va ko‘rinishda inson  uchun ijobiy va  salbiy  o‘zgargan  geotizimlar  hosil bo‘ladi. 
 
Ko‘pincha insonning xo‘jalik faoliyati ma’lum tabiat komponentlari  bilan bog‘liq bo‘ladi. Lalmi dehqonchilikda tuproq, chorvachilikda va  o‘rmonchilikda o‘simlik (o‘t o‘simliklar va daraxt), konchilik sanoatida tog‘ jinsi (foydali qazilma) bilan bog‘liq bo‘ladi. Binobarin, ushbu  komponentlar  o‘sha  hududlarda ma’lum  darajada o‘zgarishga  uchraydi. Ba’zan bu  o‘zgarishlar boshqa  komponentlarning  ham  u  yoki  bu  darajada  o‘zgarishiga olib keladi.  Ayrim  xo‘jalik  sohalarida  inson  ikki  va undan  ortiq  tabiat komponentlari bilan  munosabatda  bo‘ladi.  Sug‘oriladigan dehqonchilikda tuproq va suv, sanoat ishlab chiqarishida tuproq, suv, havo, o‘simlik bilan munosabatda bo‘ladi. 
 
Tabiat  komponentlarining,  shuningdek,  yonma-yon  geotizimlarning   uzviy bog‘liqligi komponentlardan biriga biror maqsadda qilingan ta’sir,  ko‘pincha  boshqa komponentlarga  ataylab  qilinmagan  ta’sirning  sodir  bo‘lishiga  olib  keladi (suvomborlarini  qurish  –  atrofdagi  yerlarni  suv  bosishiga, yerosti  suvlarining olinishi –  yer yuzasining cho‘kishiga  va h.k.). Aslida, xo‘jalik faoliyatining deyarli barcha turi (ishlab chiqarish,  rekreatsiya, tabiatni muhofazalash, ilmiy-tekshirish) amalda doimiy yoki  vaqti-vaqti  bilan  geotizimlarga  ta’sir  etadi.  Mazkur  ta’sirning miqyosi,  tezligi  va  boshqa ko‘rsatkichlari  asosida  geotizimlar  ma’lum darajada o‘zgarishga  uchraydi.  Geotizimlardagi  o‘zgarish,  o‘z  navbatida, aholining sog‘lig‘i va xo‘jalik faoliyatida ijobiy yoki salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. 
 
Aslini  olganda,  geotizimlar  juda  ko‘p  va turli-tuman omillar ta’sirida shakllanadi, rivojlanadi, o‘zgaradi. O‘tgan asrning 70-yillariga kelib,  inson  xo‘jalik  faoliyati ta’sirida o‘zgargan  geotizimlarni  antropogen  landshaftlar deb, ularni alohida o‘ziga xos geotizim sifatida ilmiy tadqiq etish boshlandi.  
 
Aslini olganda, inson, hozircha, butun boshli landshaftlarni yaratishga  qodir  emas. Inson  o‘z  xo‘jalik  faoliyati  davomida tabiiy  landshaftlarning  u  yoki  bu xususiyatini o‘zgartiradi.  Landshaftga  kiritayotgan  biron  o‘zgarish  (ya’ni,  shu landshaftga xos bo‘lmagan  o‘simlik,  hayvon,  tog‘  jinsi, suv  va  boshqlar) ham, aslida, boshqa  bir landshaftdan  olingan bo‘ladi.  Shuningdek,  inson  tomonidan kiritilgan "begona” tarkibiy  qismlar  ham  shu  landshaftdagi  tabiiy  qonuniyatlar asosida  rivojlanadi. Masalan,  kanallar  daryolarga  o‘xshab  qirg‘oqlarini  va  tubini yemiradi,  ulardan  suv bug‘lanadi, qirg‘oqlarida  to‘qayga xos o‘simliklar pay- do bo‘ladi.  Suvomborlari  ko‘llarga o‘xshab qirg‘oqlarini yemiradi, tagi  oqiziq jinslar  bilan to‘ladi,  atrofdagi  grunt  suvlari sathiga ta’sir  etadi.  Muhandislik  inshootlari  va yo‘llar  nurab,  yemiriladi. Madaniy o‘simliklar  shu  landshaftga  xos  o‘simliklar  bilan aralashib,  moslashib  ketadi  va h.k.  Shu  nuqtayi  nazardan antropogen ta’sir natijasida o‘zgargan  landshaftlarni antropogen  landshaftlar  deb  atashdan  ko‘ra, antropogen  omil ta’sirida  o‘zgargan landshaftlar,  deb  atash  to‘g‘riroq  bo‘lar  edi. Lekin  bu  atama  qo‘llashda  qulay emasligidan antropogen  landshaftlar  atamasidan foydalaniladi.  
 
Yuqorida  ta’kidlaganimizdek,  geotizimlar  xususiyatlarining  turli-tumanligi va insonning xo‘jalik faoliyati har xilligi munosabati bilan Yer  yuzida  turli-tuman antropogen landshaftlar  vujudga  keldi,  fan-texnika  rivojlangani  sayin  ularning yangi-yangi xillari paydo  bo‘lmoqda.  Bu  esa tabiatdan foydalanishni to‘g‘ri va oqilona tashkil etish uchun ularni  tasnifl  ashni  taqozo etadi.  Olimlar  tomonidan antropogen landshaftlarning quyidagi turlari ajratiladi.  
 
F.N.Milkov  inson  faoliyatining  turi  va  landshaftlarda  qay  darajada  aks  etganini hisobga  olib,  barcha  antropogen landshaftlarni  8  xil  landshaft sinfga ajratadi (jadval). Landshaft sinfl  ari turlarga bo‘linib ketadi.
 
Antropogen landshaftlarning turlari
 №  Antropogen landshaft sinflari  Antropogen  landshaft turlari
 1. Qishloq xo‘jalik landshaftlari   Dehqonchilik,  bog‘dorchilik,  o‘tloq-yaylov,  aralash.
 2.  Sanoat landshaftlari   Karyer va tashlamalar,  terrikonlar, psevdokarst va boshq.
 3. Chiziqli-yo‘l landshaftlari  Avtomobil yo‘llari, temiryo‘llar, neft va gaz quvurlari va boshq.
 4.  O‘rmon antropogen landshaftlari   Daraxtzorlar  (ihotazorlar),  kesilgan  o‘rmonlar  o‘rnidagi  ikkilamchi o‘rmonlar va boshq.
 5.  Suv antropogen landshaftlari   Suvomborlar, kanallar, ko‘llar, baliqchilik hovuzlari va boshq.
 6.  Rekreatsion landshaftlar   Sanatoriylar, dam olish maskanlari atrof dagi bog‘-daraxtzorlar  va boshq. 
 7.  Seliteb landshaftlar   Shaharlar, qishloqlar
 8.  Belligerativ (lot. velligero – urush)   Qo‘riqchilik tepalari,  himoya qo‘rg‘onlari, devorlar, qal’alar,  xandaqlar, okoplar va boshq.

A.G.Isachenko  antropogen  ta’sir  oqibatida  geotizimlarning  qay  darajada o‘zgarganligini  asos  qilib  oladi  va  barcha  antropogen  landshaftlarni 4 guruhga ajratadi: 
1.  Shartli  o‘zgartirilmagan  (ibtidoiy landshaftlar).  Ular  bevosita  inson  ta’siriga  va  xo‘jalikdagi  faoliyatiga  duchor  bo‘lmagan  landshaftlardir. Ularda inson faoliyatining kuchsiz va bilvosita ta’siri izlarinigina  payqash  mumkin,  xolos.  Masalan,  baland  tog‘lardagi  qor-muzliklar  va  o‘rmonlar, qo‘riqxonalar, va h.k.  
 
2. Kuchsiz o‘zgartirilgan landshaftlar. Bular, asosan, inson faoliyatining ekstensiv (ovchilik, baliqchilik kabi) xili ta’siriga duchor bo‘lgan landshaftlar. Bunday landshaftlarda inson faoliyati ayrim komponentlargagina ta’sir  etib, tabiiy aloqadorliklar hali  buzilmagan va avvalgi o‘z  holatini tiklab olishi mumkin;
 
3.  Kuchli  o‘zgartirilgan  (buzilgan)  landshaftlar.  Bu  guruhdagi  land- shaftlar, asosan,  inson  faoliyatining  jadal ta’sirida o‘zgargan landshaftlardir.  Ularning  ko‘p komponentlari  o‘zgarib,  landshaftlar  tuzilishining  sezilarli  darajada  buzilishiga olib kelgan. Masalan,  karyerlar, konchilik  sanoati chiqindilari uyumlari va h.k.
 
4. Madaniy landshaftlar. Tuzilishi inson  tomonidan  jamiyat  manfaatlarini  ko‘zlagan va  ilmiy asoslangan holda oqilona o‘zgartirilgan landshaftlar. Masalan, sifatli  ishlov berilayotgan bog‘lar, paxtazorlar,  plantatsiyalar va  h.k.
 
Antropogen  landshaftlar  haqida  so‘z  borganda  madaniy va buzilgan landshaftlar atamalari  ko‘p  ishlatiladi.  Madaniy landshaft  –  jamiyat  manfaatlarini  ko‘zlab xususiyatlari  inson  tomonidan  il miy  asosda  va  oqilona  o‘zgartirilgan landshaftlar. Ularga  quyidagi  eng  muhim ikki sifat xos: 1) odamlarning yashashi uchun qulay, sog‘li g‘ini  saqlashi, jismoniy va ma’naviy rivojlanishiga  yordam beradigan muhit;  2) yuqori mahsuldorlik va iqtisodiy samaradorlik. Bunda inson tomonidan landshaftlarning ichki imkoniyatini rivojlantirish, tabiiy jarayonlarni  faollashtirish va landshaftlarning samaradorligini oshirish asosiy maqsad  bo‘ladi.  Respublikamizda  uzoq  yillardan buyon  o‘zlashtirilib,  obodonlashtirib kelinayotgan vohalar – madaniy landshaftlardir. Vohalarda atrofdagi cho‘l yoki tog‘ geotizimlariga nisbatan aholi yashashi  uchun ekologik  muhit  qulay,  xo‘jalik  faoliyati  esa  bir  necha  barobar  samaralidir. Buni quyidagilarda ko‘rish mumkin: Respublika aholisining  qariyb 9/10 qismi vohalarda yashaydi. Sug‘oriladigan yerlar respublikamiz yer fondining 1/10 qismini tashkil etgani holda qishloq xo‘jaligida  yetishtiriladigan mahsulotlarning qariyb 9/10 qismini beradi.
 
Buzilgan landshaftlar bu umumiy tushuncha bo‘lib, aslida, landshaftlar  biron  tabiiy yoki  antropogen  ta’sirlar  natijasida  to‘liq buzilishga  uchramaydi.  Balki ularning tarkibiy  qismlari  –  biron  komponenti yoki  ayrim qismlarida  kuchli o‘zgarish, buzilish ro‘y beradi. Shuning uchun  "buzilgan  yerlar”  deb  ifodalangani  ma’qul.  Buzilgan yerlar  –  inson  faoliyati va tabiiy jarayonlar oqibatida xo‘jalik qiymatini yo‘qotgan, ya- roqsiz  yoki kam  yaroqli holga kelgan, tuproq-o‘simlik qoplamining va gidrologik rejimining o‘zgarishi, texnogen relyefning vujudga kel tirilishi  munosabati  bilan  atrof-muhitga  salbiy  ta’sir manbayi  bo‘lgan,  yoqimsiz manzarali hududlar. Ular tuproq, suv, havoning ifloslanish manbayi hisoblanadi, odamlarning yashash  va  mehnat faoliyati  muhitini murak- kablashtiradi.  Bunday  yerlar,  ko‘pincha,  insonning tabiatga nooqilona ta’siri  natijasida  vujudga  keladi.  Ekin  dalalaridagi  jarlar,  suvomborlari yonidagi  botqoqlar,  konchilik  sanoati hududlaridagi  surilmalar,  o‘pirilishlar  va tashlamalar, chiqindixonalar  va  h.k. Ularni  qayta  tiklash ishlariga  juda katta mablag‘  talab  qilinadi.  Respublika mizda  hozirgi  paytda  bunday  yerlarda yaylovlar, bog‘lar, ko‘llar, rekreatsiya  maskanlari barpo etilib, xo‘jalikda foydalanilmoqda.  
 
Antropogen  omilning  tabiatga  bo‘ladigan  ta’sirining  bir  ko‘rinishi  texnika  ta’siri bo‘lib,  texnikaning  tabiat  bilan  o‘zaro tutashib  ketishi  natijasida yaxlit tabiiy-texnik tizimlar vujudga keladi. Ularni fanda geotextizimlar  deb  yuritiladi.  Geotextizim tabiiy-texnik  tizimlarning  alo- hida o‘ziga  xos geografik xili; texnika va  tabiat,  yoki tabiiy  va texnik  kichik  tizimlarning uyg‘unligi  tushuniladi  va  tizimning  bir butunligi  tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. 
 
Geotextizimlarga  misol  tariqasida  suvomborlari,  yirik  kanallar,  sug‘oriladigan ekin maydonlari, turli  xil zavod va fabrikalar,  ular  joylashgan landshaftlar hamda yon atrofdagi o‘zaro aloqada bo‘lishi mumkin bo‘lgan landshaftlarni aytish mumkin. 
 
Geotextizimlarda  ularning  texnik  qismida  ro‘y  beradigan  jarayonlar  bilan landshaftda  yuz  beradigan  jarayonlar  o‘zaro jadal  kirishib  ketgan  bo‘ladi. Masalan, sug‘orib  dehqonchilik  qilinadigan  landshaftlarda  o‘simlik,  tuproq  kabi komponentlarning  xususiyatlari  texnika  yordamida  inson  tomonidan  belgilanib, sozlanib  turiladi.  O‘z  navbatida, sug‘orish  tizimining  rejimi  esa  landshaftning holati  bilan  belgilanadi,  ya’ni  boshqariladigan  geotextizimdagi aloqadorliklar  to‘g‘ri va  teskari  aloqalar  yordamida  hosil  bo‘ladi.  Bunday  hollarda  texnika  yordamida boshqari ladigan obyekt sifatida landshaftning biotik  komponentlari, suv  va  hokazolar xizmat  qiladi.  Buni  respublikamizdagi  ko‘plab kanallar  yoki suvomborlar misolida ko‘rish mumkin. 
 
Geotextizimlar  faqat  kanallar  yoki  suvomborlardagina  emas,  balki  yirik sanoat obyektlari atrofda ham shakllanishi mumkin. Bunday geotextizimlarda kichik tizimlar sifatida tabiat, ya’ni landshaft bilan sanoat  obyekti o‘zaro  aloqa  va ta’sirda bo‘ladi. Asosiy aloqalar esa  yana  suv  yoki havo orqali amalga oshadi. Geotextizimlarning texnika qismi vazifasini turli xil issiqlik  elektr stansiyalari,  tog‘-kon metallurgiya kombinatlari, yirik qazilma konlar va boshqalar bajarishi mumkin.  

Diqqat! Agar siz matnda xatoliklarni aniqlasangiz, ularni belgilab, ma'muriyatni xabardor qilish uchun Ctrl+Enter tugmalarini bosing! Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!

Sharhlar