Yuklanmoqda...

Orolbo`yi mintaqasining ekologik muammolari


  Hozirgi kunda sayyoramizda inson faoliyatining salbiy ta’siri natijasida atrof muhitda sezilarli o’zgarishlar ro’y bermoqda. Jumladan, iqlim o’zgarishlari, turli xildagi tabiiy ofatlar yer sayyorasining  barcha  kengliklarida sezilmoqda. Oqibatda o’rmon bilan qoplangan maydonlar qisqarmoqda, atmosfera, suv va litosfera ifloslanmoqda.
 Tabiiy muhit holatining inson ta’sirida o’zgarishi, jonli va jonsiz komponentlarga kuchli antropogen ta’sir mahalliy, mintaqaviy va umumjahon ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Jumladan, shu kabi ta’sirlar natijasida mintaqadagi ekologik inkirozning eng xavfli nuqtasi hisoblangan "Orol muammosi” vujudga keldi.
Bu haqda quyidagi ma’lumotlar fikrimizni isbotlaydi. Oxirgi 40-45 yil davomida Orol dengizi sathi 22 metrga pasayib ketdi, akvatoriya maydoni 4 martadan ziyodga kamaydi, suv xajmi 10 baravargacha (1064 kub km dan 70 kub km) kamaydi, suv tarkibidagi tuz miqdori 112 g/l gacha, Orolning sharqiy qismida esa 280 g/l gacha yetdi. Orol dengizi deyarli "o’lik” dengizga aylandi. Qurib qolgan tubi maydoni 4,2 mln. gektarni tashkil etib, tutash hududlarga chang, qum-tuzli aerozollarini tarqatish manbaiga aylandi. Bu yerda har yili atmosfera havosiga 80 dan 100 mln. tonnagacha chang ko’tariladi. Shu bilan bir vaqtda, Amudaryo va Sirdaryoning deltalarida yerlarning tanazzulga uchrashi va cho’llashish sur’atlari o’sib bormoqda.
  Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimovning ta’kidlashicha: "Orol dengizining yo’qolib borishi xavfli ekologik muammo, aytish mumkinki, milliy falokatga aylandi. Orol dengiz muammosi ildizi uzoq o’tmishga borib taqaladi. Ammo XX asrning 60-90 yillarida u tahdidli darajaga yetdi. Butun Markaziy Osiyo hududi bo’ylab sug`orish inshootlarining izchillik bilan qurilishi Orol falokatining sababchisi bo’lib qoldi… Bugungi kunda Orolbo’yi – ekologik falokat hududi”, Prezidentimiz fikricha, "Orol inqirozi – insoniyat tarixidagi eng yirik ekologik va ijtimoiy falokatlardan biriga, dengiz xavzasida yashovchi 35 mln. axoli uning ta’siri ostida qoldi”.
Favkulodda kiyin ekologik vaziyat, ichimlik suvi sifatining yomonlashuvi hudud axolisi salomatligiga katta salbiy ta’sir o’tkazdi. Orolbo’yi aholisi uchun ichimlik suvining asosiy manbasi – Amudaryo suvi bo’lib, undagi xar xil tuzlar, kimyoviy elementlar va birikmalar borligi tufayli ichimlik suvi sanitariya me’yorlariga to’gri kelmay hududda epidemiologik vaziyat vujudga kelishiga sharoit tugdiradi.
  O’tgan asrning 60-yillaridan boshlab hududda o’t xaltada tosh paydo bo’lishi, surunkali gastrit, buyrak kasalliklari va kizilo’ngach raki kabi kasalliklar ko’paya boshladi. 
  Avval dengiz yirik transport, balikchilik va boshka xo’jalik ham iqlim ahamiyatiga ega edi. Bugungi kunda Orol dengizini o’rnida asosan 6 ta qoldik ko’llar hosil bo’lgan. Orol dengizining qurib ketgan yerlaridan shamol orqali havoga tuz va chang ko’tarilib, yuzlab kilometr hududlarga tarqalmoqda. Bu nafakat Orolbo’yi, balki undan uzoq hududlarda ham qurgoqchilikni keltirib chiqarmoqda. Orolning qurigan tubidan ko’tarilgan chang-to’fonlari ilk bora 1975 yili kosmik tasvirlar natijasida aniqlangan, hozirda esa ular oddiy holga aylangan. O’tgan asrning 80-yillaridan boshlab bunday to’fonlar yiliga 90 kungacha cho’zilgan.
  Orol dengizining qurishi natijasida mahsuldorligi yiliga 45 ming tonnagacha ovlangan baliqchilik sanoati, tub aholining doimiy hayot manbai bo’lgan ovchilik va mo’ynachilik sohalari inqirozga uchradi.
  Amudaryo qo’yi qismidagi o’simlik dunyosi siyraklashdi, ba’zi o’simlik turlari umuman yo’qolib ketdi, yoki yo’q bo’lish arafasiga kelib qoldi.  Daryo qirgoqbo’yi to’qayzorlari qisqarib ketdi, bu esa o’z navbatida hayvonot dunyosiga ham salbiy ta’sir o’tkazmoqda.
  Noyob va kamayib borayotgan hayvon va o’simlik turlarini saqlash maqsadida 2006 yilda nashr etilgan Qizil kitobida o’simliklarning 305 turi (1983-yilda 163 turni, 2003-yilgi nashrda 301 tur) va  hayvonlarning 184 turi  (1984-yil 63 tur, 2003-yilgi nashrda 184 tur) kiritilgan.
  Orolbo’yi mintaqasi endemik turlaridan kamyoblik darajasi 2 bo’lgan turlardan: Qoldiqtog` astragali (Astragal remanens Nabiev), Oqtog` chalovi (Stipa aktauensis Roshev), Mayda moviygul (Lappula parvula Nabiev et Zak), Yuraksimon torol (Lepidium subcordatum Botsch. et Vved.), Buze lolasi (Tulipa buhseana Boiss), So’gd lolasi (Tulipa sogdiana Bunge), Qadahsimon sutlama (Euphorbia sclerocyathium Korov. et M.Pop.), Vvedenskiy oligoxetasi (Oligohaeta vvedenskyi Tscherneva), Bunge takasoqoli (Scorzonera bungle Krasch. Et Lipsch.),  kamyoblik darajasi 3 bo’lgan O’zbekistonning shimolidagi relikt tur Xiva sho’ragi (Salsola chiwensis V. Pop.) O’zbekiston Respublikasi Kizil kitobiga kiritilgan.
  Agar, 1970-yil Xorazm viloyatida sho’rlanmagan va kam sho’rlangan yerlar 86 foizini tashkil etgan bo’lsa, 1990-yilga kelib bu ko’rsatgich 69 foizga tushdi. Hozirgi kunda Qorakalpogiston Respublikasining umumiy sho’rlangan yer maydoni 90 foizdan ko’proqni tashkil etmoqda. Orol dengizining qurigan tubidan shamol orqali atrof tabiiy muhitdagi o’simliklariga  va ekin maydonlariga tushayotgan tuz changlar bunga asosiy sabab bo’lmoqda. Buning natijasida yerlarning sho’rlanishi haddan tashqari ko’tarilib o’simliklarni qurib nobud bo’lishiga olib keldi. Mintaqadagi bu sayyoraviy ekologik muammo esa mavjud Qizilqum va Qoraqum o’rtasida yangi bir qumli "Orolqum” sahrosini paydo qildi. Amudaryo deltasiga tushayotgan daryo suvining tez sur’atlar bilan kamayishi va uning tarkibida kollektor-drenaj, sanoat chiqindilari bo’lmish har xil ximikatlar borligi bu hududda yerlarning ommaviy sho’rlanishiga, tuproqning, yer osti va ustki suv havzalarining ifloslanishiga, o’simlik dunyosiga va oqibatda qishloq xo’jaligi va chorvachilik mahsulotlarining sifat va miqdoriga o’z ta’sirini ko’rsatdi.
  Orol va Orolbo’yi muammosini yechishdagi uchta asosiy yo’nalishlar ya’ni, birinchidan, ichimlik suvini quvurlar orqali aholiga yetkazib berish bilan hududning sanitar-epidemologik ahvolini yaxshilashga, shuningdek, yer osti chuchuk suvidan foydalanishga ham e’tibor qaratildi. Sogliqni saklash va sanitariya xizmati darajasini keskin yuqoriga ko’tarish zarurligi uqtirildi; ikkinchidan, dengizning qurigan janubiy qirgoqlarida sun’iy damba qurib, delta eksosistemasini doimiy suvlashtirish yo’li bilan "Yashil kamar” hosil hilish; uchinchidan, dengizni o’zini sahlash. Uni sahlash uchun unga sistematik ravishda ko’p miqdorda suv yuborib turish kerakligi va bundan tashqari Orolni qurigan tubida saksovulzorlar barpo etish natijasida qum ko’chishi, chang ko’tarilishini oldini olinishi mutaxassislar tomonidan ta’kidlandi.
  Bo’zko’l, Oltinko’l, Karatma bo’gozlari yo’q bo’lib ketdi, Okpetkin arxipelagi cho’lga aylandi, yaylovlar va pichanzorlar nobud bo’ldi.
  Mavjud muammoni biron-bir davlat hal qila olmaydi. Uni hal etishda ko’pgina davlatlarning hamkorligi, ayniqsa, Markaziy Osiyo davlatlarining hamkorligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Avvalo shuni ta’kidlash joizki, Orol dengizi muammolarini bartaraf etish masalasi o’z ko’lami jihatidan mazkur mintaqa davlatlari iqtisodiy imkoniyatlaridan yuqori turadi.
  Respublikamizda Orol dengizi havzasining ekologik holatini sog`lomlashtirishning bir necha yilga mo’ljallangan aniq harakat dasturiga asosan, Qorakalpogiston shaharlari, ko’pgina tuman markazlari, shuningdek, yirik qishloqlar ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta’minlandi. Qolaversa, respublikada o’rmon xo’jaligini rivojlantirishga, ko’chma qumlarni mustahkamlash choralarini ko’rishga qarshi Orolning qurigan tubida saksovulzorlar barpo etish uchun katta ahamiyat berilmoqda.
  O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2004-yil 3-apreldagi 162-sonli "Orol bo’yi genofondini muhofaza qilish hayriya jamgarmasini tuzish haqida”gi qarori qabul qilindi. Unga ko’ra Orol bo’yi atrof-muhitini va aholi sog`ligini mustahkamlash va ekologik holatini yaxshilashga qaratilgan vazifalar belgilab berilgan.
  Qoraqalpogiston Respublikasi  hukumati, Qoraqalpogiston Respublikasi tabiatni muhofaza qilish Davlat qo’mitasi bilan BMTning Taraqqiyot Dasturi hamda Global Ekologik Jamg`armasining ko’magi bilan "Amudaryoning quyi qismi Qoraqalpog`iston Respublikasida to’qay o’rmonlarini saqlab qolish va muhofaza qilinadigan hududlar tizimini mustahkamlash” bo’yicha o’rta miqyosli loyihasi ish olib bormoqda.
  O’zbekiston Respublikasi tomonidan biologik xilma-xillikni saqlash, ko’chib yuruvchi yovvoyi hayvonlar turlarini muhofaza qilish bo’yicha Konvensiya, xavfli chiqindilarni chegaralar orqali olib o’tish va ularni yo’q qilish bo’yicha nazorat hakidagi Bazel Konvensiyasi, ozon qatlamini muhofaza qilish haqidagi Vena Konvensiyasi va ozon qatlamini buzuvchi moddalar haqida protokol va unga tuzatishlar, yo’qolib borayotgan yovvoyi flora va fauna turlari bilan xalqaro savdo qilish qaqidagi Konvensiya bo’yicha belgilangan majburiyatlarini bajarmoqda. Jumladan, BMTning Taraqqiyot Dasturi bilan hamkorlikda va GEF ishtirokida bioxilma-xillikni muhofaza qilish va suvli-botqoq joylarda ularni qo’llash maqsadida aniqlash ishlari olib borilmoqda. Undan tashqari respublikamizda noyob jonivorlarni saqlab qolish bo’yicha katta loyihalar (xalqaro tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari ishtirokida) amalga oshirilmoqda.
  Qoraqalpog`iston Respublikasi qishloq va suv xo’jaligi vazirligi bilan Germaniyaning O’zbekistondagi texnik hamkorlik jamiyatining loyihasi asosida Orolning qurigan tubida  2000-2006-yillarda 8000 ga maydonda saksovulzor barpo etish ishlari 30450 ga qilib bajarildi.
  Orol mintaqasida ekologik muhitni yaxshilash maqsadida Global  ekologik fondi loyihasining 2003-2008 yillarda mo’ljallangan loyihasi asosida 10000ga maydonda saksovulzor barpo etish belgilangan bo’lib, hozirgi kunda esa ushbu loyiha asosida 17211 ga maydonda saksovulzor barpo etish ishlari amalga oshirildi.
  Qoraqalpog`iston Respublikasining o’rmon xo’jaliklari tomonidan Orolni qurigan tubida 2005 yilda 20678 ga, 2006-yilda – 14962 ga, 2007 yilda esa 16000 ga maydonda saksovulzorlar barpo etildi.
  Tabiatimizni asrash, uni muhofaza qilish, tabiatdan oqilona foydalanish va jamiyatda ekologik madaniyat va ekologik ongni rivojlantirish nafaqat tabiatni muhofaza qilish organlari ishi, balki shu zaminda yashayotgan har bir insonning ona Vatanimizga, uning tabiatiga bo’lgan farzandlik burchidir. 
O’.A.Sobirov
 O’zbekiston Respublikasi tabiatni muhofaza qilish Davlat qo’mitasi, 
Davlat bionazorati bo’lim boshlig`i

Diqqat! Agar siz matnda xatoliklarni aniqlasangiz, ularni belgilab, ma'muriyatni xabardor qilish uchun Ctrl+Enter tugmalarini bosing! Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!

Sharhlar