Yuklanmoqda...

Atlantika okeani 

2192

Asosiy xususiyatlari.
  Barcha yarimsharlarda joylashgan. Buyuk geografik kashfiyotlar shu okeandan boshlangan, qirg‘oqsiz dengizi bor, afsonalarga boy, meridional yo‘nalgan eng uzun O‘rta okean tizmasi bor, eng yirik port-shaharlari bor, ichki dengizlari eng ko‘p, eng sersuv va eng uzun daryolar shu okeanga quyiladi, eng baland qalqish ham shu okeanda kuzatiladi, materiklar dreyfi gipotezasiga asos bolgan, dengiz transportida dunyoda birinchi o‘rinda turadi. 
Geografik o‘rni va o‘rganish tarixi.
  Geografik o‘rni. Atlantika okeani to‘rtta materik orasida joylashgan. Shimoidan janubga 12 ming km masofaga cho‘zilgan. Okeanning eng keng joyi mo‘'tadil kengliklarga (9450 km) va eng tor joyi (2620 km) shimoliy qismiga to‘g‘ri keladi. Qirg‘oqlari Shimoliy yarimsharda kuchli parchalangan, Janubiy yarimshardagi sohillari ancha tekis.
 O‘rganish tarixi. Okean nomi Atlanta (yunon afsonasiga ko‘ra, yelkasida osmon gumbazini ko‘tarib turuvchi pahlavon) atamasi bilan bog‘liq. Dastlab 1507 yilda geografik xaritaga «Atlantika okeani» nomi yozilgan. Atlantika okeani dengizlari qirg‘oqlarida - Qadimgi Gretsiya, Karfagen, Misr, Skandinaviyada dastlabki port-shaharlar vujudga kelgan. Miloddan oldingi davrlarda finikiyaliklar, arablar, rimliklar okean suvlarida suzishgan.
  Buyuk geografik kashfiyotlar davrida B.Diash, X.Kolumb, J.Kabot, Vasko da Gama, F.Magellan, J.Kuk va boshqalar sayohatlari Atlantika okeani haqida ko‘plab ma'lumotlar berdi.
  Okean tabiatini kompleks o‘rganish XIX asrning oxiridan boshlanadi. «Chellenjer» kemasidagi ingliz ekspeditsiyasi, Xalqaro geofizika yili (1957-1958), Jak Iv Kusto ekspeditsiyasi davrida okean hayotiga va tabiat komponentlariga taalluqli juda ko‘p ma'lumot to‘plandi. Hozir ham bir qator mamlakatlarning ilmiy ekspeditsiyalari iqlim xususiyatlarini, okean tubi relyefini, organizmlarini o‘rganmoqdalar.
  Geologik tuzilishi va relyefi. Gondvana va Lavraziya materiklarining gorizontal yo‘nalishdagi parchalanishi natijasida Atlantika okeani paydo bo‘lgan. Okean botig‘ining hosil bo‘lishida mantiya moddalarining uyurma harakati va bazalt jinslarning O‘rta okean tizmalarida yuzaga chiqishi muhim o‘rin egallagan.
  Geologik tuzilishida turli xil yotqiziqlar qatnashadi. Jumladan, O‘rta okean tizmalarida bazaltli va vulqonli jinslar, materik sohillarida daryolar oqizib keltirgan qum, gil, loyqa jinslar tarqalgan.
  Dengiz sayozligi okeanning shimoliy qismida, Florida yarimoroli, Folklend orollari yonida katta maydonlarni egallaydi, Afrikaning g‘arbiy sohillarida esa tor yo‘lakni hosil qiladi. Materik yonbag‘ri ancha tik. Okean tubi tekislik, plato, katta va keng botiq kotlovinalar, yakka tog‘, tog‘ tizmalari va okean cho‘kmasidan tashkil topgan. O‘rta okean tizmasining tepa qismini ko‘ndalang va bo‘ylama chuqur daralar - riftlar kesib olgan. Okeanning eng chuqur qismi Puerto-Riko cho‘kmasi bo‘lib, 8742 m pastda joylashgan.
Okeanning, iqlimi, oqimlari va tabiat mintaqalari.
  Iqlimi. Atlantika okeani yuza suvlarining harorati Tinch va Hind okeanlari suvlariga nisbatan past (+16,5°C). Bunga Shimoliy Muz okeanidan va Antarktida tomonidan sovuq oqimlarning kirib kelishi sababchidir. Termik ekvatorda suv yuzasining o‘rtacha yillik harorati 27-28°C. Okeanning janubiy va shimoliy qismlarida 0, -1°C gacha pasayadi.
  Oqimlari. Atlantika okeanida oqimlar halqalar hosil qiladi. Mashhur Golfstrim oqimi okeandagi qudratli daryo singari Shimoliy Amerika va Yevropa iqlimiga, shimol tomondagi muzlarning, aysberglarning erishiga sababchi. Shu oqim tufayli tumanli kunlar ko‘p bo‘ladi, Murmansk porti qishda muzlamaydi. 
 Okeanning tabiat mintaqalari. Atlantika okeanining o‘rta qismida ekvatorial mintaqa joylashgan. Bu mintaqaning yillik yog‘in miqdori 1770 mm ga va suvning o‘rtacha sho‘rligi 35‰ ga teng. Undan shimolda va janubda tropik, subiropik, mo‘'tadil, subqutbiy va bitta qutbiy mintaqalarining bepoyon suvlari joylashgan. Subtropik va tropik mintaqalarda yog‘ingarchilik kam bo‘lganligi tufayli ular suvining sho‘rligi biroz ko‘tariladi.
  Shimoliy subtropik mintaqada tabiati o‘ziga xos bo‘lgan Sargasso dengizi joylashgan. Dengiz suvining sho‘rligi 37‰ ga teng, harorati yuqori, qishda 23°C ni va yozda 28°C ni tashkil etadi.
Insonning xo‘jalik faoliyati.
  Buyuk geografik kashfiyotlar Atlantika okeanidan boshlangan. Mashhur dengizchilar shu okean orqali safarga chiqqanlar. Hozir ham transportdagi ahamiyati jihatdan birinchi o‘rinni egallaydi. O‘rta dengiz sohillari dunyo turizmida birinchi o‘rinda turadi. Suvaysh (1869-yil.) va Panama kanallarining (1914-yil.) ishga tushirilishi okeanning ahamiyatini yanada oshirdi.
  Okean shelflaridan xilma-xil boyliklar qazib olinadi. Neft, gaz va ko‘mir konlari ishga tushirilgan, baliq ovlash ko‘proq okeanning shimolida olib boriladi.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash