Yuklanmoqda...

Qashqadaryo iqtisodiy-geografik rayoni 

2510

 Maydoni 28,6 ming km.kv. Aholisi 2 mln 831 ming kishidan ortiq (2013-yil 1-yanvar holati). Qashqadaryo viloyatida 13 ta tuman, 12 ta shahar va 123 ta shaharcha mavjud.
  Iqtisodiy-geografik rayon Qashqadaryo viloyati hududidan iborat bo`lib, mamlakat hududining 6,4 foizini egallaydi. U yerda O`zbekiston aholisining deyarli 1/10 qismi yashaydi. Respublikamizdagi asosiy neft va gaz konlari shu hududda joylashgan. Qashqadaryo yoqilg`i sanoati yalpi mahsulot hajmi bo`yicha mamlakatda 1-o`rinda turadi. Shuningdek, respublikada ishlab chiqariladigan elektroenergiyaning 1/10 qismini, yengil sanoat mahsulotlarining 7 foizdan ortig`ini beradi. Qulay tabiiy sharoiti tufayli ekin maydonlari katta. Viloyat jami ekin maydoni, xususan, g`alla va paxta ekin maydonlari bo`yicha respublikada birinchi o`rinda turadi.
 Iqtisodiy geografik o'rni va tabiiy boyliklari. Bu viloyatda yillik o'rtacha harorat O'zbekistonning boshqa joylaridagidan birmuncha yuqori. Viloyatda 1 mln gektarga yaqin sug'orishga yaroqli yer bor, biroq suv tanqis. Hatto suvdan eng samarali foydalanilganda ham ko'p yerlarga suv yetib bormaydi. Shu tufayli aksar yerlarga bahorikor donli ekinlar ekilmoqda. Qashqadaryo vodiysi Qashqadaryo va uning chap irmoqlari - Oqsuv, Tanxoz, Yakkabog' va G'uzor suvi bilan sug'oriladi. Vodiyda Chimqo'rg'on suv ombori qurilib, Qashqadaryoning o'rta va quyi oqimida suv sarflanishining tartibga solinishi hamda Eski Anhor kanali orqali Zarafshondan suv keltirilishi natijasida obikor yerlar maydoni ancha kengaydi.
  Tuproq va iqlim sharoiti ingichka tolali paxta va mevalar yetishtirishga qulay. Biroq G'uzordaryo kamsuv bo'lib, faqat bahor (aprel)da to'lib oqadi. Uning oqimini tartibga solish maqsadida Pachkamar suv ombori qurilgan. Shuningdek, vohada Hisorak suv ombori qurilgan. Deyarli 1 million gektar maydonni sug'ora oladigan Amu-Qarshi mashina kanali qurildi. Bu kanal yo'lida bir yarim milliard m3 suv sig'adigan Tolimarjon suv ombori, kuchli nasos stansiyalari barpo etilmoqda. Nasoslar suvni 132 metr yuqoriga ko'tarib beradi. 
  Iqtisodiy geografik rayonda cho'l va tog' yaylovlarining o'zlashtirilishi bilan tabiiy yaylovlar tobora qisqarib bormoqda. Bundan qorako'lchilik zarar ko'rmasligi uchun cho'llarda fitomeliorativ tadbirlar ko'rilmoqda. 
  Iqtisodiy geografik rayonda yoqilg'i-energetika boyliklari nihoyatda ko'p. Sho'rtan gazi Sirdaryo GRESini, hatto Yangi Angren GRESini ham yoqilg'i bilan ta'minlaydi. Muborak gaz konlari butun mamlakatga va qo'shni davlatlarga yoqilg'i yetkazib bermoqda. Bir necha neft, yonuvchi slanes konlari aniqlangan. Tosh tuzi, mergel, ohaktosh, gips zaxiralari kimyo va qurilish materiallari sanoati uchun katta istiqbollar ochadi. 
  Aholisi. Sug'orib dehqonchilik qilinadigan tumanlarda aholi zich (har kv. km ga 100-250 kishi), tog', cho'l, chala cho'llarda aholisi siyrak - har kv. kmda 1-4 kishi yashaydi. Shaharlar kengaymoqda, yangi shaharchalar paydo bo'lmoqda. Tabiiy, tarixiy va iqtisodiy sharoitlar shahar hamda qishloqlarning katta-kichikligiga, aholi zichligi va xo'jalik faoliyatining xarakteriga jiddiy ta'sir etgan. Aholi manzillari daryo yoqalab tarkib topgan. To'rt-besh xonadondan iborat qishloqlar ulkan hudud bo'ylab sochilib ketgan. Yaqingacha uylar terak, archa va qayrag'och yog'ochi hamda tosh, tuproq va somon kabi mahalliy ashyolardan qurilar edi. Yangi yerlarni o'zlashtirish jarayonida obod qishloqlar, shaharchalar qad ko'tardi. 
 Qishloq xo`jaligi tarmoqlari: g`allachilik, paxtachilik, bog`dorchilik, uzumchilik, go`sht-sut chorvachiligi, qo`ychilik, pillachilik.
  Qarshi cho'li mintaqasida ixtisoslashgan paxtachilik, mevachilik, chorvachilik xo'jaliklari tashkil etildi. Paxta yetishtirish majmui takomillashgan rayonga aylandi. Viloyat qishloq xo'jaligida bahorikor don xo'jaligi, yaylov chorvachiligi, ayniqsa qorako'lchilik katta salmoqqa ega. Viloyat bug'doy yetishtirish bo'yicha qadimgi mavqeyini tiklamoqda. Pillachilik, mevachilik va sabzavotchilik ixtisosli xo'jaliklarning qo'shimcha tarmoqlaridir. 
 Paxta, asosan, Kitob-Shahrisabz botig'i va Qarshi vohasida ekiladi. G'allakorlik tarqalgan tog'oldi hududlarida yiliga 350-550 mm yog'in yog'adi. Kuzgi don ekinlari yozgi issiq kunlar boshlanmasdan pishib ulguradi. Tabiiy sharoit tok hamda danakli meva daraxtlari uchun ham qulay. Qarshi uzumi, ayniqsa uning «maska» navi shirinligi bilan mashhur. Olma, nok, anjir, anor kabi issiqsevar mevali daraxtlar ham o'stiriladi. Mevazorlar, sabzavot va poliz ekin maydonlari ham asosan Kitob - Shahrisabz botig'ida bo'lib, ulardan shu yerning o'zida sharob, meva-sabzavot konservalari ishlab chiqariladi. 
 Viloyat qorako'lchilikda mamlakatda yetakchi o'rinlardan birini egallaydi. Keng yaylovlar, makkajo'xori va beda yetishtirish, sanoat chiqindilaridan foydalanish chorvachilik yuksalishiga imkon bermoqda. Chorvachilikda qorako'lchilikning salmog'i katta. Go'sht va yog' uchun boqiladigan dumbali qo'ylar hamda echkilar tog' va tog'oldi yaylovlarida boqiladi. Tog' oldilarida hamda quruq dashtlarda mayin, uzun junli qo'y va echkilar boqilmoqda.
  Sanoati. Qashqadaryo – mamlakat neft va gaz sanoatining tayanchi hisoblanadi. Qarshi cho`lining janubi g`arbiy qismida vodorod sulfatidan gaz ajratib oladigan ulkan gaz sanoati markazi joylashgan.
  Qashqadaryo viloyatida 150 ga yaqin sanoat korxonasi faoliyat yuritmoqda. Ularning asosiy qismi neft va gaz, paxta tozalash, binokorlik, yengil hamda oziq-ovqat sanoatiga ixtisoslashgan. Talimarjon IES, "Muborakgaz” kabi yirik korxonalar nafaqat viloyat, balki mamlakatimiz iqtisodiyotini faxri hisoblanadi.
  Sanoatning asosiy tarmoqlari: elektroenergetika, yoqilg`i (neft va gaz), kimyo va gaz-kimyo, qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat.
  AQSH va Yaponiya kompaniyalar ishtirokida qurilgan, 600 atmosfera bosimi ostida ishlaydigan, bir kecha-kunduzda 4,2 mln kub m gaz gaz ishlab chiqaradigan Ko`kdumaloq compressor stansiyasi ishga tushdi. "Sho`rtangaz” majmuyi ham ana shnday strategic ahamiyatga molik inshootdir.
  Yirik sanoat korxonalari Qarshi, Shahrisabz shaharlarida hamda ba`zi yirik qishloq va shaharchalarda joylashgan. Mahalliy sanoat palos, do`ppi, qandolat kabi milliy hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqaradi. Vohada ko`mir, neft, gaz, tuz kabi foydali qazilmalar negizida yoqilg`i-energetika-kimyo majmuasi shakllanib bormoqda. Sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarishning tarmoqlari tarkibida yoqilg`I mahsulotlari katta qismni tashkil etadi.
  Viloyatda yangi neft va gaz konlari ishga tushurilishi, «Toshguzor--Boysun--Qumqo'rg'on» temiryo'lida qatnov yo'lga qo'yilishi natijasida dashtlarda, adirlarda ham sanoat obyektlari bo'y cho'zmoqda. Jumladan, Dehqonobodda yiliga 200 ming tonna kaliy o'g'it beradigan zavod qad rostlamoqda. Yaqin istiqbolda zavod mahsulotining deyarli yarmi eksportga jo`natila boshlaydi.
  Ijtimoiy sohalar. Qashqadaryo viloyatida 250 dan ortiq tarixiy-me'moriy obida, 900 dan ortiq arxeologik yodgorliklar mavjud bo'lib, ularning aksariyati davlat muhofazasiga olingan.
  Shaharlari. Viloyatda 12 ta shahar. Qarshi viloyatning ma'muriy, madaniy markazi. Qadimiy karvon yo'li ustida bunyod bo'lgan mazkur shaharning 2700 yillik to'yi nishonlandi. Qarshi shahrining maydoni 75,5 kv. km ni egallaydi. Bugungi Qarshi ko'p funksiyali shahar hisoblanadi. Shahardagi sanoat tarmoqlari tarkibida yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati yetakchi o`rin tutadi. Paxta tozalash zavodi, yog`-sut zavodi, tikuv fabrikasi, qurilish materiallari, metallarga ishlov beruvchi kombinatlar viloyat iqtisodiyotining rivojiga munosib ulush qo`shib kelmoqda. Hozirgi vaqtda Qarshi shahrida 20 dan ortiq qo`shma korxona faoliyat ko`rsatmoqda. "Mevalar kamalagi” O`zbekiston-Britaniya, "Qarshiyog`” O`zbekiston-Singapur qo`shma korxonalari mahalliy xomashyoni qayta ishlash yo`li bilan mahsulot ishlab chiqarmoqda.
  Qarshi va uning tevaragida paxta, ipak, yog` zavodlari, metal ishlashkorxonalari, tikuvchilik fabrikalari, binokorlik materiallari kombinati kabi korxonalar qurilib, Qarshi sanoat tuguniga aylandi. Cho`lni o`zlashtirishda Qarshi tayanch manzil hisoblanadi. Temiryo`l va avtomobil yo`llari Qarshida birlashadi. Bu hol Nishon, Talimarjon,Koson kabi shahar va shaharchalarning ishlab chiqarish aloqalarini rivojlantiradi. Shaharda Qarshi davlat universiteti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti, Toshkent axborot texnologiyalari universitetining Qarshi filiali va boshqa ta`lim muassasalari bor.
 Shahrisabz. Shahar azaldan hunarmandchilikning yirik markazi bo'lib kelgan. Shahrisabzning gilam do`ppisi Parij ko`rgazmasida yuqori baholangan. Paxta tozalash zavodi shahardagi yirik korxonalardan hisoblanadi. Shahrisabz buyuk jahongir Amir Temur tug`ilgan shahar. Shahar qiyofasida qadimiy me`morchilik obidalari, shu jumladan, Oqsaroy yodgorligi ko`zga yaqqol tashlanadi. 
 Kitob. Shahrisabzga yaqin joylashgan shahar. Shaharda hunarmandchilik yaxshi rivoj topgan. Uning tashqi ko'rinishi Shahrisabzga o'xshab ketadi. Kitob yonida jahon ahamiyatiga ega bo'lgan Mirzo Ulug'bek nomidagi Kenglik stansiyasi bor. Yagona dastur bilan ishlovchi Kenglik stansiyalarida osmon yoritkichlarini kuzatib, Yer qutblarining surilishi tekshiriladi. Yer yuzida ana shunday stansiyalar beshta bo'lib, ular 39 daraja 08` shimoliy kenglikda joylashgan. Bular: Kitob (O'zbekiston), Karlfort (Italiya), Yukaya va Geytersburg (AQSH), Mitsuzava (Yaponiya)dir.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash