Urbanizatsiya jarayoni va shaharlarning rivojlanishi 

1537

  Tashqi va ichki migratsiyalar bilan shaharlar soni va ularda mavjud aholi sonining ko'payishi, ya’ni urbanizatsiya jarayoni uzviy bog'liq. Urbanizatsiyaning geografik mohiyatini quyidagi misollarda ifodalash mumkin. Urbanizatsiyalashgan hududlar Yer quruqlik yuzasining 1 foizdan sal ortiq qismini egallagani holda, bu yerda jahon aholisining 51,7 foiz qismi istiqomat qiladi, yalpi ichki mahsulotning 80 foizi ishlab chiqariladi. Shu vaqtning o'zida atmosfera va gidrosferaga chiqarilayotgan zaharli chiqindi va gazlarning 80 foizi ham ushbu hududlarga to‘g‘ri keladi. Urbanizatsiya jarayoni shaharlar soni va shahar aholisining miqdori hamda ulushining o'sishini, shaharlar bilan bog'liq murakkab tarmoqlar va tizimlarning shakllanishi va rivojlanishini anglatadi. Demak, urbanizatsiya inson hayotida shaharlar ahamiyatining beqiyos oshishini, jamiyatni aholining mehnat qilish xususiyati, turmush tarzi va madaniyatini, ishlab chiqarishni joylashtirish bo'yicha shaharlashishni o'zida aks ettiruvchi tarixiy jarayondir. Urbanizatsiya ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Zamonaviy urbanizatsiya umumjahon jarayoni sifatida ko'pchilik mamlakatlarga xos bo'lgan uchta umumiy jihatlar bilan ifodalanadi. Shulardan birinchi jihat kam rivojlangan mamlakatlarda shahar aholisi sonining yuqori sur’atlarda o'sishini bildiradi. Dunyoda 1900-yilda mavjud jami aholining salkam 14 foizi shaharlarda yashagan. Bu ko`rsatkich 1950-yilda 29 foizni, 1990-yilda 45 foizni, 2012-yilda 51,7 foizni tashkil etdi.
  Ikkinchi jihat - aholi va xo'jalikning, asosan, katta shaharlarda to'planganligi bilan bog'liq. Bunday holat, avvalambor, ishlab chiqarishning xususiyati, uni ilm-fan, ta’lim tizimi bilan bo'lgan aloqadorligi natijasida murakkablashuvi bilan bog`langan. Ma’lumki, katta shaharlar insonlarning ma’naviy va madaniy talablarini to'laroq qondiradi, xilma-xil tovarlar va xizmatlar bilan yaxshiroq ta’minlaydi, mavjud axborot manbalariga yo'l ochib beradi.
  Jahonda XX asr boshida aholisining soni 100 mingdan ortiq 150 ta shahar mavjud bo'lib, ularga aholining atigi 5 foizi to'g'ri kelgan. Bunday shaharlarning miqdori 90- yillaming boshida 2,5 mingni tashkil etdi, 2012-yilda esa 4,0 mingdan o'tib ketdi. Ularga tegishli tarzda jami aholining 1/3 va 2/5 qismi to'g'ri keldi. Katta shaharlar ichida aholisining soni 1 mln. dan ortiq bo'lgan yirik va juda yirik shaharlarni alohida ajratish qabul qilingan. XX asr boshida bunday shaharlar soni 10 ta bo'lsa, 80-yillarning boshida 200 dan 2012-yilda esa 450 dan oshib ketdi. Mazkur shaharlar ichida «super shahar»lar (aholisining soni 5 mln. kishidan ortiq) miqdori 90-yillarda 30 tani, 2012-yilda esa 55 tani tashkil etdi. Hozirgi vaqtda ushbu shaharlarda salkam 0,6 mlrd. kishi yoki Yer shari aholisining 10 foizidan ortiq qismi istiqomat qilmoqda.
  Zamonaviy urbanizatsiyaga xos uchinchi jihati shaharlar hududining keskin kengayib, yoyilib ketishi bilan bog‘langan. Shaharlar aglomeratsiyalarini o‘zagi vazifasini odatda poytaxtlar, boshqa muhim sanoat markazlari va yirik dengiz portlari bajarmoqda. Juda yirik shaharlar aglomeratsiyalari Tokio, Boston-Vashington, Chikago-Pottsburg, Reyn daryosining o`rta oqimidagi shaharlar atrofida, London-Liverpul, San-Diyego, San-Fransisko, Mexiko, San-Paulo, Nyu-York va Kolkata (soviq Kalkutta) shaharlari atrofida shakllangan. Shularning har birida 12,5 mln. dan 55 mln. gacha aholi istiqomat qiladi. Urbanizatsiyalashgan rayonlar va zonalar, megapolislar ichida Tokaydo, Bosvash Sansan, Chpits megaloposlari alolohida o‘rin egallaydi. Urbanizatsiya jarayoni umumiy xususiyatlaridan tashqari ayrim regionlar va mamlakatlar miqyosida o‘ziga xos xususiyatlar bilan ifodalanadi. Urbanizatsiya darajasi bo'yicha jahondagi barcha mamlakatlarni uch yirik guruhga bo`lish mumkin:
- Yuqori darajada urbanizatsiyalashgan mamlakatlar (shahar aholisining ulushi 50 foizdan yuqori).
-  O'rtacha darajada urbanizatsiyalashgan mamlakatlar (shahar aholisining ulushi 25 dan 50 foizgacha).
-  Past darajada urbanizatsiyalashgan mamlakatlar (shahar aholisining ulushi 25 foizdan kam). 
  Hozirgi vaqtda (2012-yil ma`lumoti) aholisining jami (100%) shahar va shahrchalarda istiqomat qiluvchi mamlakatlar qatoriga Singapur, Monako, Pauru, urbanizatsiya darajasi 90-100% gat eng mamlakatlar qatoriga Argentina, Belgiya, Islandiya, Quvayt, Malta, Qatar, San-Marino, Urugvay, Venesuela kiradi. Shu bilan birga, Yer sharida urbanizatsiya darajasi juda past (25% dan kam) ko`lgan mamlakatlar ham anchagina. Shunday mamlakatlar tarkibini Afg`oniston, Kambodja, Eritriya, Efiopiya, Keniya, Malavi, Nepal, Niger, Papua-Yangi-Gvineya, Shri-Lanka, Svazilend, Uganda tashkil etadi. 
 Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda urbanizatsiya bilan bog`liq atrof-muhitni muhofaza qilish bo`yicha tadbirlar hayotga tatbiq etilmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlarda esa moddiy mablag`larning yetarli yetarli emasligi mazkur muammolarni to`la-to`kis hal etishga imkon bermayapti.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash