Yuklanmoqda...

Qoraqalpog`iston Respublikasi 

2169

 QORAQLPOG`ISTON RESPUBLIKASI MADHIYASI


Maydoni 166,6 ming km.kv. Aholisi 1 mln. 791 ming 100 kishidan ortiq. (01.01.2016-yil). Qoraqalpog`iston Respublikasida 14 ta tuman, 12 ta shahar va 26 ta shaharcha mavjud.

Qoraqalpog'iston Respublikasi mamlakatimizning shimoli g'arbida joylashgan. Temiryo`l, avtomobil havo transportining yo`lga qo`yilishi, respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarining uzluksiz yuksalishiga zamin hozirladi. 

Qoraqalpog'iston muxtor viloyat sifatida 1925-yilda tashkil topgan. 1932-yili muxtor respublikaga aylantirilgan. 1936-yilda O'zbekiston tarkibiga kirgan. Qoraqalpog'istonning O'zbekiston tarkibiga kirishi qoraqalpoq va o'zbek xalqlari o'rtasidagi qadimiy do'stlikni, hudud, til va madaniyatdagi mushtaraklikni yanada mustahkamladi. 

Aholisi. Aholining 1/3 qismini o'zbeklar, deyarli yana shuncha qismini qoraqalpoqlar, qolganlarini qozoqlar, turkmanlar va boshqa millat vakillari tashkil etadi. Hozir respublikada 730 ta umumiy ta'lim maktablari bo'lib, ularda 343 mingdan ortiq o'quvchi ta'lim olmoqda. Oliy va o'rta maxsus o'quv yurtlarida minglab mutaxassislar tayyorlanmoqda. Nukusda O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining filiali va bir qancha ilmiy muassasalar ishlab turibdi. Qoraqalpog'istonda olimlarning katta guruhi yetishib chiqdi. Ular fan va milliy iqtisodiyotning turli sohalarida faoliyat ko'rsatmoqda. Jumladan, qishloq xo'jaligi sohasida sug'orishning yangi usullarini ishlab chiqmoqda. 

Xo'jaligi. Qoraqalpog'iston Respublikasi xo'jaligining asosi agrosanoat majmuidan iborat. Bu yerda obikor dehqonchilik mehnat va mablag'ni ko'proq talab etadi. Jumladan, Amudaryo mansabida sug'orish kanali qazilishi suv bosib ketishidan saqlovchi dambalar va botqoqliklarni qurituvchi zovurlar qazishga majbur etgan. O'tgan yillarda irrigatsiya tarmoqlari qayta qurildi hamda kengaytirildi. Qizketgan, Paxta-arna kabi yangi kanallar qurildi. Amudaryoning har ikkala qirg'og'i bo'ylab cho'zilib ketgan toshqinga qarshi dambalar barpo etildi. Ulkan gidrotexnika inshooti - Taxiatosh gidrouzeli 1973-yilda ishga tushirildi. 

Qoraqalpog'iston ekin maydonining katta qismida paxta va g`alla yetishtiriladi. Paxta respublikaning Mo'ynoq tumanidan bo'lak hamma tumanlarida yetishtiriladi. Amudaryo mansabida beda va sholi yetishtirish qulay. Qoraqalpog'iston O'zbekistondagina emas, balki O'rta Osiyoda urug'lik beda yetishtiradigan eng yirik mintaqadir. Beda urug'ining Qoraqalpog'iston navi eng sifatli hisoblanadi. G'alla ekinlaridan sholi, oqjo'xori va makkajo'xori ko'p ekiladi. Sholikorlik katta o'rin tutadi. O'zbekistondagi sholi maydonlarining 33 foizdan ko'prog'i Qoraqalpog'istondadir.

Qishloq xo`jaligining asosiy tarmoqlari: sholichilik, paxtachilik, polizchilik, qo`ychilik. 
 
Chorvachilik Qoraqalpog'iston Respublikasi xo'jaligining muhim tarmog'idir. Keng yaylovlar va Amudaryo mansabidagi o'tloqlar chorvachilikning qadimdan yem-xashak bazasi bo'lib kelgan. Mollarni boqish uchun beda, makkajo'xori va oqjo'xoridan tashqari, paxta tozalash, yog', sut-moy sanoati korxonalari chiqindilaridan ham foydalaniladi. Cho'l yaylovlarida yil bo'yi qorako'l qo'ylari boqiladi. Cho'ldagi xo'jaliklarda qisman tuya ham boqiladi. Qoramollar obikor dehqonchilik mintaqalarida - Amudaryo mansabida sut, go'sht uchun boqiladi. Otlar ko'p emas.  

Qoraqalpog'istonda parranda, ayniqsa suv parrandalarini ko'paytirish uchun keng imkoniyat bor. To'rtko'l tumanida xo'jaliklararo parrandachilik fermasi barpo etildi. Pillachilik To'rtko'l va Amudaryo tumanlarida rivojlangan. Bu ikki tuman respublikadagi jami pillaning 80 foizini beradi.

Sanoati. Qoraqalpog'iston sanoatining rivojlanishida Chorjo'y-Qo'ng'irot temiryo'lining ishga tushirilishi muhim rol o'ynadi. Sanoatning energetika, metallsozlik, kimyo, binokorlik kabi yangi tarmoqlari vujudga kela boshladi. Qo'ng'irotda yiliga 160 ming tonna kalsiyli soda, 150 ming tonna kaustik soda, 20 ming tonna oziq-ovqat sodasi va 400 ming tonna osh tuzi ishlab chiqara oladigan ulkan zavod ishga tushirildi.

Oziq-ovqat sanoati jadal rivojlanmoqda. Qoraqalpog'istonda umum foydalaniladigan va ayrim korxonalarga tegishli elektr stansiyalar bor. Taxiatosh GRESi shular ichida eng yirigidir. Korxona va aholi manzillari asosan gazlashtirildi. Taxtako'pir tumanida suvni chuchuklashtirish qurilmasi ishga tushirildi.

Binokorlik materiallari sanoati g'isht, ohak, qamish, plita ishlab chiqaradi. Ular asosan Xo'jayli, Nukus, Taxiatosh shaharlaridadir. Qoraqalpog'istondagi sement xomashyosi binokorlik materiallari ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirishga imkoniyat yaratadi.
Metallsozlik qishloq xo'jaligi, sanoat va transport ehtiyojlariga xizmat qiladi. Taxiatoshdagi mexanika zavodida suzib yuradigan nasoslar tuzatiladi. Buxoro gazi va undan chiqqan neft, kaliyli, magniyli tuz konlari, ohak va fosforit konlari negizida kimyo sanoati rivojlanmoqda.

Sanoatning asosiy tarmoqlari: elektroenergetika, kimyo va neft-kimyo, qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat, uy-yorma.

Shaharlari. Respublikada 12 ta shahar. Nukus - Qoraqalpog'iston Respublikasining poytaxti, sanoat va madaniyat markazi hisoblanadi. Shahar 1932-yilda kichik ovul o'rnida barpo bo'ldi. Geografik o'rnining qulayligi tufayli 1939-yilda respublikaning poytaxti To'rtko'ldan Nukusga ko'chdi. Amudaryoda qurilgan gidrotexnik to'g'on orqali Nukusga temiryo'l va avtomobil yo'li o'tkazildi. Shaharda pografiya kombinati, motor tuzatish, g`isht zavodlari, yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Nukusda 6 ta oliy o`quv yurti, Qoraqalpoq dalat universiteti, Nukus davlat pedagogika instituti, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, Toshkent davlat agrar universiteti, Toshkent pediatriya tibbiyot instituti hamda O`zbekiston davlat san`at va madaniyat institutining Nukus filiallari faoliyat ko`rsatmoqda.

Taxiatosh shu nomdagi GRES qurilishi munosabati bilan 1952-yili qad ko'tardi. U energetiklar, gidrotexniklar, muhandislar va suvchilar shahridir. Taxiatosh yaqinida Amudaryoga qurilgan yirik gidrotexnik to'g'on shahar xo'jaligini yanada yuksaltirdi. Kelajakda Taxiatosh, asosan, binokorlik materiallari ishlab chiqaruvchi markaz sifatida yanada rivojlanadi, unda yangi korxonalar quriladi.

Mo'ynoq Orol dengizi sohilidagi sobiq port shahar. Orol suv sathining keskin pasayib ketishi oqibatida shahar dengizdan uzoqda qolib ketdi. Natijada shahar xo'jaligi butkul o'zgardi.  
 

Beruniy Amudaryoning o'ng qirg'og'ida joylashgan muhim sanoat markazidir. Shahar sol orqali Chalish pristani bilan hamda avtomobil yo'li orqali Nukus bilan bog'langan. Paxta tozalash va yog' zavodlari shaharning asosiy korxonalari hisoblanadi.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash