Идет загрузка...
Идет загрузка...

Amerika Qo`shma shtatlari 

1 709

  
Maydoni  –9519,4 ming  km2. Aholisi  (2018-y.) 328 mln. Poytaxti  – Vashington.
Amerika Qo‘shma Shtatlari jahon mamlakatlari orasida maydoni jihatidan 4-, aholisi soni bo‘yicha esa 3-o‘rinda turadi. Shuningdek, AQSH iqtisodiy, harbiy-siyosiy va ilmiy-texnologik qudrati bo‘yicha zamonaviy jahonning yetakchi davlatlaridan biridir. AQSH hududi 3  qismdan iborat: Shimoliy Amerika materigining o‘rta  qismidagi  kontinental  shtatlar, Shimoliy Amerikaning  shimoli-g‘arbida  joylashgan Alyaska hamda Tinch okeandagi Gavayi orollari. 

AQSH 3 ta – Atlantika, Tinch va Shimoliy Muz okeaniga  chiqish imkoniyatiga  ega. U quruqlikda  faqat Kanada va Meksika bilan chegaradosh. AQSH va Kanadaning chegarasi jahon bo‘yicha ikkita davlat o‘rtasidagi eng uzun chegara hisoblanadi. Bering bo‘g‘izi orqali AQSH Rossiya bilan chegaradosh.

AQSH – prezidentlik respublikasi: prezident davlat va hukumat rahbari hisoblanadi. Siyosiy-hududiy tuzilishi nuqtayi nazaridan, AQSH  50 ta shtat va Kolumbiya federal poytaxt okrugidan iborat federatsiyadir. 48 ta shtat hamda Kolumbiya okrugi (Vashington shahri) kontinental shtatlar hududida joylashgan, 49-shtat Alyaska,  50-shtat  esa Gavayi hisoblanadi.

Tabiiy sharoiti va resurslari. AQSH hududi yirikligi uchun tabiiy sharoiti juda xilma-xil. Kontinental shtatlarning sharqiy va markaziy qismlari, asosan, tekisliklardan iborat, g‘arbiy qismidan esa Kordilyera tog‘larining bir nechta tarmoqlari o‘tgan. Alyaska va  Gavayi shtatlarining relyefi ham, asosan, tog‘li. Alyaska hududida Shimoliy Amerika materigining eng baland nuqtasi  – balandligi 6194 metr  bo‘lgan Denali  (oldingi  nomi  –  Mak-Kinli) cho‘qqisi  joylashgan. 

Materikning eng past nuqtasi – Ajal vodiysi  (-86 m) ham AQSHda, Kaliforniya shtatida joylashgan. AQSH ko‘mir, neft, tabiiy gaz, temir, turli rangli metallar rudalari, mineral tuzlarning yirik zaxiralariga ega. Ayniqsa, mamlakatning g‘arbiy tog‘li hududlari mineral  resurslariga  boy. Ammo AQSHda  sanoat ishlab chiqarishining  hajmi yirikligi  tufayli  mamlakat mineral  xomashyoning ko‘p  turlarini import  qiladi.

Kontinental  shtatlarning hududi,  asosan, mo‘tadil va  subtropik, Alyaskaning katta qismi subarktika va arktika, Florida yarimoroli hamda Gavayi orollari esa tropik iqlim mintaqasida joylashgan. Meksika ko‘rfaziga tutash hududlarda  tropikdovullar  (tornado)  ko‘psodir  bo‘ladi. AQSH suv va gidroenergetika resurslariga boy. Mamlakatning eng yirik daryolari  – Missisipi, Missuri,  Rio-Grande, Kolorado, Kolumbiya. 

Aholisi. AQSHning tub aholisi amerikalik hindular hisoblanadi. Lekin hozirgi  davrda hindular mamlakat aholisining juda kam qismini tashkil etadi. Amerikaliklar tarkibida Yevropa mamlakatlaridan turli davrlarda ko‘chib kelganlarning avlodlari ko‘pchilikni tashkil qiladi. Shu bilan birga, AQSH aholisi tarkibida Lotin Amerikasi mamlakatlari (ayniqsa, Meksika)dan ko‘chib kelganlar, qora tanlilar, mulatlar va boshqa irqiy guruhlarning ulushi ancha yuqori  hamda  borgansari  oshib  bormoqda.

AQSHda 1790-yildan boshlab har 10 yilda muntazam ravishda aholi ro‘yxatlari amalga oshiriladi. 1790-yildan 2010-yilgacha AQSH aholisi  soni deyarli 80 barobarga oshgan va uning o‘sishi hozirgacha davom etmoqda. Hozirgi bosqichda AQSH aholisining tabiiy kopayishi yillik hisobda 0,3–0,4% ni tashkil etib, jahon bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan (1,2%) ancha past, ammo rivojlangan davlatlarning o‘rtacha ko‘rsatkichiga (0,0%) nisbatan  birmuncha  yuqori bo‘lmoqda. 

Migratsion o‘sish esa yillik hisobda 1-1,5 %ga teng. AQSHda  shahar aholisining ulushi 80% dan yuqori. Eng yirik shaharlari - Nyu-York, Los-Anjeles, Chikago, Xyuston, Filadelfiya. AQSH hududida 3 ta megalopolis shakllangan: shimoli-sharqdagi «Boston–Vashington» (Bosvash), Buyuk ko‘llar bo‘yidagi «Chikago-itsburg» (Chipits) va Tinch okean bo‘yidagi «San-Fransisko–San-Diyego» (Sansan).

AQSHning rasmiy tili – ingliz tili. Shuningdek, aholisining 50 mln. kishiga yaqini kundalik hayotda ispan tilida so‘zlashadi. Ispanzabon amerikaliklarning ulushi Meksika chegarasiga yaqin joylashgan Nyu-Meksiko, Kaliforniya, Texas, Arizona, Nevada shtatlarida ayniqsa,  yuqori  (20-45 %). AQSHda  aholizichligi  o‘rta  hisobda 1  km2 ga  35 kishi,  lekin  uning turli qismlarida ancha farq qiladi. Bunga, asosan, tabiiy sharoit kuchli ta’sir etadi. Shimoli-sharqiy, janubi-sharqiy va g‘arbiy okeanbo‘yi shtatlarida aholi zichligi eng yuqori darajada  bo‘lsa, tog‘li shtatlarva ayniqsa, Alyaskada aholi ancha siyrak joylashgan.

Amerika Qo‘shma  Shtatlari  xo‘jaligi va iqtisodiy  rayonlari

AQSH YIM hajmi bo‘yicha jahonda Xitoydan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi va jahonning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatlaridan biri hisoblanadi. AQSHning yuzlab transmilliy korporatsiyalarining ko‘plab xorijiy davlatlarda keng tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi mamlakatning iqtisodiy qudratini va jahon xo‘jaligidagi o‘rnini yanada yuksaltiradi. Shuningdek, AQSH moliyaviy tizimining ulkan salohiyati hamda AQSH dollarining asosiy xalqaro valyuta funksiyasini bajarayotgani mamakatning  jahon  iqtisodiyotiga  kuchlita’sir  qilishini  ta’minlaydi.

Sanoati. Yalpi sanoat mahsulotining hajmi bo‘yicha AQSH jahonda Xitoydan so‘nggi 2-o‘rinda turadi. AQSHda sanoatning barcha tarmoqlari yaxshi rivojlangan. Ayniqsa, aerokosmik sanoat, avtomobilsozlik, elekrotexnika, elektronika, tibbiyot asbob-uskunalarini  ishlab chiqarish, atom mashinasozligi, harbiy-sanoat majmuasi, neft-kimyo sanoati kabi zamonaviy texnologiyalarga tayanib rivojlanayotgan  sanoat  tarmoqlarida AQSHning  jahon miqyosida  yetakchiligiyaqqol  ko‘zga  tashlanadi.

Oxirgi yillarda AQSH jahonda tabiiy gazni qazib olishda 1- (yiliga 800 mlrd m3 dan ziyod), ko‘mirni qazib olish bo‘yicha 2- (yiliga 800 mln. tonnadan ortiq), neftni qazib olish  bo‘yicha 2-3- (yiliga 500 mln.tonnadan ko‘p) o‘rinlarni egallamoqda. Neft-gaz sanoatining eng yirik rayonlari Texas, Kaliforniya va Alyaska shtatlarida shakllangan. Ko‘mir eng ko‘p miqdorda mamlakat janubi-sharqida joylashgan Appalachi ko‘mir havzasidan qazib  olinadi. 

Mashinasozlik sanoati ko‘p tarmoqli bo‘lib, har xil shtatlarda turlicha ixtisoslashgan. Tinch okeanbo‘yi shtatlari (Kaliforniya, Vashington) aerokosmik sanoat va elektronika, Buyuk ko‘llarga tutash shtatlar (Michigan, Illinoys) avtomobilsozlik, shimoli-sharqiy Atlantikabo‘yi shtatlari esa kemasozlikning rivojlanganligi bilan alohida ajralib turadi. 

AQSHda bir nechta yirik sanoat mintaqasi shakllangan. Bunday hududlardan eng qudratlisi Atlantika okeani va Buyuk ko‘llarga tutash shtatlarni qamrab olgan Shimoliy sanoat mintaqasi hisoblanadi. Unga  mamlakat sanoat  ishlab  chiqarishining deyarli yarmi to‘g‘ri keladi. Boshqa yirik sanoat mintaqalari qatoriga Appalachi tog‘lari bo‘ylab joylashgan Janubi-sharqiy, asosan, neft va neft-kimyo sanoatiga ixtisoslashgan Meksika qo‘ltig‘i hamda mamlakat janubi-g‘arbidagi Kaliforniya sanoat mintaqalari kiradi.

Qishloq xo‘jaligi. Asosiy qishloq xo‘jalik ekinlari – bug‘doy, makkajo‘xori, soya, paxta, shakarqamish, qandlavlagi, turli sabzavot va mevalar. 
Makkajo‘xori, soya, tamaki va paxta eksporti bo‘yicha AQSH jahonda 1-o‘rinda turadi. Chorvachilikning asosiy tarmoqlari – qoramolchilik, parrandachilik va  cho‘chqachilik.  Go‘sht va  sut  mahsulotlarini  eksport qilish bo‘yicha AQSH  jahondagi yetakchi davlatlardan biri. AQSHda  turli tarmoqlarga  ixtisoslashgan qishloq xo‘jalik mintaqalari vujudga kelgan. 

Kordilyera tog‘lari etaklarini egallagan Buyuk tekisliklardagi bug‘doy mintaqasi, Markaziy tekisliklarning shimolidagi makkajo‘xori mintaqasi, Missisipi havzasining janubidagi paxta mintaqasi, Buyuk ko‘llarga tutash shtatlaridagi sut mintaqasi  shular  jumlasidandir.

Turizmi.  AQSH  tashrif buyuradigan  xorijiy  sayyohlarning soni bo‘yicha jahonda yetakchilik qilmasa ham, turizm hisobiga eng katta daromad oluvchi davlat hisoblanadi. AQSHga ko‘proq Kanada va Yevropadan sayyohlar keladi. Florida, Kaliforniya va Gavayi shtatlarida  dengizbo‘yi turizmi keng rivojlangan. Nyu-York, Chikago, Los-Anjeles va boshqa sha-harlarga har yili o‘nlab million sayyohlartashrif buyuradilar. Mamlakatda turizm rivojlanishi uchun juda boy tabiiy resurslar ham mavjud.

Iqtisodiy  rayonlari.  
AQSHda tabiiy va ijtimoiy-tarixiy sabablarga ko‘ra turli iqtisodiy qudrat va ixtisoslashuvga ega bo‘lgan  quyidagi  4  ta yirik  iqtisodiy  rayon (makrorayon) ajratiladi: Atlantika okeani  bo‘yida joylashgan maydoni kichik, ammo aholi soni va zichligi katta bo‘lgan, yuqori darajada sanoatlashgan, eng yirik moliyaviy markazlarga ega bo‘lgan  shtatlarni qamrab olgan Shimoli-sharq; Buyuk ko‘llardan janub va g‘arbda joylashgan, ko‘p tarmoqli sanoat, donchilik va  sut chorvachiligiga  ixtisoslashgan O‘rta G‘arb; paxtachilik, tamakichilik, bog‘dorchilik, neft-kimyo va to‘qimachilik sanoati, dengizbo‘yi turizmi rivojlanishi bilan ajralib turadigan, qora tanli aholining salmog‘i nisbatan yuqori bo‘lgan Janub; ko‘proq tog‘li relyef va qurg‘oqchil iqlimga ega, rangli metallurgiya, aerokosmik, elektronika sanoati, bog‘dorchilik va yaylov chorvachiligiga ixtisoslashgan, ispanzabon aholining nisbatan yuqori salmog‘i bilan ajralib turuvchi  G‘arb.

plus  Использованные источники:

Поделитесь ссылкой с друзьями выделив текст.
Заметили ошибку, тогда выделите ошибочный текст и нажмите клавишы CTRL + ENTER.

Оставить комментарий

Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив