Yuklanmoqda...

Aholining yosh, jinsiy, irqiy, etnik, diniy va hududiy tarkiblari 

1880

  Aholining yosh-jins tarkibi unga xos belgilar ichida eng muhimi hisoblanadi. Chunki yoshga qarab aholining jamiyatda tutgan о`rni va ahamiyati baholanadi. Butun dunyoda erkaklarning soni ayollarning soniga nisbatan qariyb 46 mln.ga ko`proqdir. Lekin ayrim qit’alar, regionlarda erkaklar bilan ayollar o‘rtasidagi farq sezilarli darajada. Bolalar yoshlarida barcha materik va regionlarda o‘g‘il bolalarning ustunligi ko`zga tashlanadi. Dunyoda 0-14 yoshda har 1000 qizga 1070 o‘g‘il bola to‘g‘ri keladi. Ushbu ko'rsatkich Yevropada (1064), Osiyoda (1058) hamda Avstraliya va Okeaniya (1059) da undan ham yuqori. Faqat Afrika (1008) va Amerika (1039)da nisbatan past daraja bilan ifodalanadi. Bolalar yoshlaridagi farqning kelib chiqishida tug'ilgan har 1000 go'dakning 520 tasi o‘g‘il bolalardan iborat bo'lishligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
  Aholining, asosan, mehnatga layoqatli yoshdagi qismidan tashkil topgan 15-64 yoshda dunyo bo yicha har 1000 ayolga 1021 ta erkak to‘g‘ri keladi.
  Yevropada erkaklar soni ayollar soniga teng, Os.yoda har 1000 ayolga 1049 erkak, Avstraliya va Okeaniyada esa 1039 erkak to‘g‘ri keladi. Shu vaqtning o'zida Afrika (979 erkak) va Amerika (990 erkak)da, aksincha, ayollar ustundir.
  Dunyo aholisining yosh tarkibi ham katta hududiy farqlarga ega. Bunda tug'ilish va o‘lim dinamikasi hal qiluvchi rol o'ynaydi. Tug'ilish darajasining keyingi 10-15 yil ichida yuqori bo'lishi aholi ichida yosh bolalar va o'smirlar umrining o'sishiga olib keldi. Agar tug'ilish keyingi yillarda pasaya borgan bo'lsa, bolalar va o'smirlarning jami aholi sonidagi ulushi past bo'ladi. Shu vaqtning o'zida o'rta va katta yoshdagi aholi soni va ulushi ko'payadi hamda aholining «keksayish» jarayoni rivojlanishi mumkin.
  Dunyo aholisining tarkibida bolalar ulushi kamayib, mehnatga layoqatli va keksa yoshlardagi aholi salmog'i ko'paymoqda.
  Ma’lumki, dunyo mamlakatlarining ko'pchiligida mehnatga layoqatli yoshdagi aholi qatoriga erkaklarning 16-59 yoshdagi va ayollarning 16-54 yoshdagi qismi kiradi. 15-64 yoshdagi aholi ulushi mehnatga layoqatli aholi ulushidan ma’lum miqdorda ko'p. Lekin ma’lum hisob-kitoblar yordamida ular o'rtasidagi farqni qisqartirish va natijada mehnat resurslari salmog'ini taxminan aniqlash mumkin. Ana shunday yondashuv yordamida materik va okeanlar hamda ayrim mamlakatlarda mavjud mehnat resurslarining ulushini aniqlash mumkin. Mehnat resurslarining ulushi Yevropada eng yuqori ko'rsatkichlar bilan ilodalanadi (63-65%), Amerika hamda Avstraliya va Okeaniyada ushbu ko'rsatkich 58-59 foizni tashkil etadi. Osiyoda ham bu ko'rsatkich ancha yuqori (53-54 foiz). Faqat Afrikada mazkur ko'rsatkich (49 foiz) nisbatan past hisoblanadi. Dunyo aholisining 56 foizi mehnat resurslaridan iborat. Jahon aholisi o'ziga xos irqiy, etnik va diniy tarkiblarga ega.
  Inson irqi - bu avloddan avlodga o'tuvchi o'xshash tashqi (teri, gavda) belgilarga ega bo'lgan, tarixan shakllangan kishilar guruhidir. Shunday belgilar qatoriga teri, soch va ko'z rangi, burun va lab shakli, bo'y va gavdaning taqsimlanishiga xos xususiyatlar va boshqalar kiradi. Irqiy xususiyatlar qadimda, avvalambor, odamlarni ana shu davrdagi oykumenada joylanishi va har xil tabiiy sharoitlarga moslashishi jarayonida vujudga kelgan. Hozitgi vaqtda dunyo aholisini 3 ta asosiy (yirik): yevropeoid (oq), mongoloid (sariq) va negroid (qora) irqlariga ajratish qabul qilingan. Shulardan birinchisi -Yevropa, Janubi-g'arbiy va Janubiy Osiyo, Shimoliy Afrika, Shimoliy Amerika hamda Janubiy Amerikaning katta qismida, Avstraliyada keng tarqalgan, ikkinchisi — Sharqiy, Janubi-sharqiy O'rta Osivoda, Kanada shimolida, Markaziy va Janubiy Amerikada, uchinchisi — tropik Afrikada, Janubiy Osiyo, Amerika va Okeaniyada tarqalgan. Ayrim hollarda to'rtinchi — avstraloid irqini ham ajratishadi.
  Dunyo aholisi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning har xil bosqichlarda turuvchi xalqlar - etnoslardan iboratdir. Etnosning eng yuqori darajasi millat - hududi, iqtisudiyoti va madaniyati, tilining barqaror tarzda umumiyligi bo`yicha ajralib turuvchi insonlar yig`indisidan iboratdir. Etnosning eng yuqori darajasi millat – hududi, iqtisodiyoti va madaniyati, tilining barqaror tarzda umumiyligi bo`yicha ajralib turuvchi insonlar yig`indisidan iborat. Ullarda millatga xos. Umumiy jihatlar, milliy o`zlikni anglash hissiyoti mavjud bo`ladi. 
  Osiyo mamlakatlarining aksariyati ko`p millatli. 150 dan ortiq xalq Hindiston vaIndoneziyada, deyarli 100 xil millat Filippinda, 50 dan ortig`i Vyetnam va Xitoyda, 30 dan ortiq xalq Eron, Afg`oniston, Myanma, Tailandda istiqomat qiladi. Aholining etnik rang-barangligi ba`zi bir xalqlar tarqalgan hududlarning davlat chegaralari bilan bo`linishi tufayli yana ham kuchayadi. Masalan, kurdlar – Turkiya, Eron, Iroq va qisman Suriya, belujlar – Eron, Afg`oniston va Pokiston, panjobliklar – Pokiston va Hindiston, bengallar – Bangladesh va Hindiston, pushtunlar Afg`oniston va Pokiston davlatlari chegaradosh bo`lgan hududlarda zich holda yashaydi.
  Dunyo mamlakatlari aholisining milliy tarkibi va etnik munosabatlarining xususiyatiga ko`ra qator guruhlarga taqsimlash mumkin. Birinchi guruhga bir millatli, ya`ni asosiy millati jami aholisining 95% dan ortiq qismini tashkil etuvchi mamlakatlar: Yevropada – Islandiya, Irlandiya, Norvegiya, Daniya, Polsha, Germaniya va b; Osiyoda – Yaponiya, KXDR, Koreya Respublikasi, Bangladesh, Mo`giliston, Armeniya, Yaman, Oman, Qatar; Afrikada – Misr, Liviya, Somali, Madagaskar; Janubiy Afrikada esa deyarli barcha mamlakatlar kiradi. Ikkinchi guruhni ushbu ko`rsatkich 70-95% gat eng bo`lgan mamlakatlar – Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya, Finlandiya, Ruminiya, Jazoir, Marokko, Zimbabve, Mavritaniya, Botsvana, Suriya, AQSH, Avstraliya, Yangi Zelandiya va boshqalar tashkil etadi. Bunday davlatlar qatoriga O`zbekiston, Turkmaniston, Tojikiston, Ozarbayjon ham kiradi. Uchinchi guruh mamlakatlarida (Eron, Afg`oniston, Gruziya, Qirg`iziston, Qozog`iston, Pokiston, Malayziya, Laos, Markaziy, Sharqiy va Janubiy Afrika mamlakatlari va boshqalar) asosiy millat ulushi jami aholining yarmidan kam yoki ortiq qismini tashkil qiladi, biroq 70% dan past ko`rsatkich bilan ifodalanadi. To`rtinchi guruhga aholisi bir necha yirik millatlardan iborat, lekin ulardan birortasining ulushi sezilarli ustun bo`lmagan mamlakatlar to`plangan (Hindiston, Indoneziya, Filippin, Rossiya, Shveysariya, G`arbiy Afrika mamlakatlari).
  Ma`lumki, din jamiyat hayotida, turmushimizda juda katta rol o`ynaydi. Bunda davlatning iqtisodiy rivojlanganlik va aholining bilim darajasi katta ahamiyat kasb etadi. Aholining diniy tarkibini bilish va uni to`g`ri baholash dunyoda bo`lib o`tayotgan voqea va hodisalarning ko`pchiligini tog`ri tushunish va anglashga imkon beradi. Yevropada xristian dinining barcha shakllari keng tarqalgan. Katoliklar, asosan, qit`a janubida, qisman g`arbida va markazida, protestantlik shimolida va markazida hukmdordir. Sobiq Ittifoq davlatlarida provoslav va islom dinlari keng tarqalgan. Osiyoda barcha dunyoviy dinlar va yirik milliy din keng tarqalgan.  Osiyoda, ayniqsa, islom dini katta rol o`ynaydi. Islomning sunniylik yo`nalishi Indoneziya (dunyodagi eng yirik musulmon davlati), Malayziya, Bangladesh, Pokiston, Afg`oniston, Markaziy Osiyo davlatlarida, Janubi-g`arbiy Osiyodagi barcha arab mamlakatlarida, Turkiyada, shialik yo`nalishi Eron, Afg`oniston, Ozarbayjon, qisman Iroq va Yamanda asosiy o`rin egallaydi. Islom diniga e`tiqod qiluvchilarning katta-katta guruhlari Hindiston, Filippin, Kambodja, Tailand, Myanma, Kipr, Shri-Lanka davlarlarida ham mavjud.
  Sharqiy va Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlarida buddizm va lamaizm keng tarqalgan. Hindiston va Nepal aholisining ko`pchiligi induizmga e`tiqod qiladi.  

Dunyo aholisining yosh tarkibi

(% hisobida)

Qit`a, materik va mintaqalar

1970-yil.

1985-y.

2012-y.

Yosh guruhlari

0-14

15-64

65+

0-14

15-64

65+

0-14

15-64

65+

Butun dunyo

36,6

57,9

5,5

33,7

60,6

5,7

26,0

65,8

8,2

Yevropa

24,9

63,7

11,4

20,9

66,7

12,4

17,0

69,0

14,0

Osiyo

38,9

57,0

4,1

35,5

60,6

4,4

30,0

64,0

6,0

Afrika

44,1

53,0

2,9

45,4

51,5

3,1

41,0

55,0

4,0

Amerika

36,4

57,2

6,4

31,6

61,2

7,2

26,0

65,0

9,0

Avstraliya va Okeaniya

32,2

60,5

7,3

28,6

63,3

8,1

22,0

66,0

12,0

 
  Konfutsiylik va daosizm dinlari Xitoyning asosiy dini hisoblanadi. Sintoizm Yaponiyada mavjud. Xristian dini Osiyoda aytarli ko`p tarqalmagan. Filippin, Armeniya, Gruziya va Kiprda dini – asosiy din. Livanda 35% aholi, Hindistonda 5-6 mln. kishi unga e`tiqod qiladi. Suriya, Xitoy, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Indoneziya, Malayziya va boshqa davlatlarda ham xristian diniga e`tiqod qiluvchilar anchagina. 
  Afrikaning shimoli, g`arbi va sharqida joylashgan ko`pgina mamlakatlarda islomning sunniylik yo`nalishi hukmron. Efiopiya, JAR va boshqa qator mamlakatlarda xristian dini muhim rol o`ynaydi. Markaziy va Janubiy Afrikada aholining asosiy qismi mahalliy an`anaviy dinlarga e`tiqod qiladi. 
  Shimoliy Amerikada xristianlikning ikki shakli – katolik va protestantlik hukmron. AQSHda protestantlar, Kanadada katoliklar ko`proq. Markaziy Amerikada aholining aksariyati katolikka e`tiqod qiladi. Janubiy Amerikada ham xuddi shunday, xriatian dinining katolik shakli hukmronlik qiladi. Umuman olganda, Amerika qit`asiga dunyosidagi barcha katoliklarning yarmidan ko`pi to`g`ri keladi. Amerikada islom diniga e`tiqod qiluvchilar AQSH hamda Karib dengizi haczasidagi ba`zi bir orollar aholisining ichida mavjud. Avstraliya va Okeaniyada protestantlik hamda katolik keng tarqalgan. Keyingi yillarda xalqaro munosabatlarda islom dining mavqeyi va ahamiyati oshmoqda. 
  Yer yuzida aholi juda notekis joylashgan. Aholining o`rtacha zichligi (1 km.kv ga to`g`ri kelgan aholi soni) doimiy aholisi mavjud hududlar (130 mln. km.kv) doirasida 53,6 kishini tashkil qiladi. 

Ayrim qit`alar, materiklar va mintaqalar bo`yicha aholining o`rtacha zichligi dinamikasi

Qit`a, materik va mintaqalar - yillar

1950

1990

1995

2012

2025

Butun dunyo

19,4

40,3

43,8

53,6

63,8

Shu jumladan: Yevropa

74,7

97,0

101,9

107,3

103,5

Osiyo

45,1

100,7

113,3

136,5

159,3

Afrika

7,6

21,8

24,3

36,7

51,0


  Shu vaqtning o`zida ushbu ko`rsatkich Osiyoda 136,5, Yevropada 107,3, Afrikada 36,7, Shimoliy Amerikada 27,6, Janubiy Amerikada 23,1 hamda Avstraliya va Okeaniyada atigi 4,6 kishiga teng. Umumlashtirib aytganda, Yer yuzining 7% ida unda mavjud aholining 70% i istiqomat qiladi. Aholi nihoyatda zich joylashgan mintaqalar qatoriga Janubiy, Janubi-sharqiy va Sharqiy Osiyo, Yevropa hamda AQSHning shimoli-sharqiy qismi kiradi. Dastlabki 3 ta mintaqada aholi qadimdan joylashgan bo`lib, hozirgi vaqtda unda aholi zichligi juda yuqori darajada. Bunday holat, avvalambor, shu yerda mehnatni juda ko`p talab qiluvchi sholichilikning qadimdan mavjudligi, qolganlarida esa XVIII-XIX asrlarda yuz bergan sanoat inqilobi hamda undan keyingi davrda amalga oshgan industrlashtirish jarayoni bilan uzviy bog`langandir. Inson qadimdan okean va dengiz sohillarida joylashishiga intelgan. Hozirgi vaqtda dengiz va okeanlardan quruqlikka tomon 200 km ga cho`zilgan Yer yuzasi qismida insoniyatning yarmidan ko`p qismi, 50 km kenglikka ega bo`lgan quruqlik qismida dunyo aholisining 30% i to`plangandir. Dunyoda aholi juda zich joylashgan hududlar qatoriga quyidagilar kiradi: Rur havzasi, Elzas va Lotaringiya hamda Parij va London rayonlari, Shimoliy Italiya, Moskva rayoni, Donbass, Farg`ona vodiysi, Sharqiy Xitoy, Hind-Gang tekisligi, Yava oroli, Nil deltasi, AQSHning shimoli-sharqiy, Buyuk ko`llar rayonlari, Janubiy Amerikaning Atlantika okeani sohili, Afrikaning Gvineya ko`rfaziga tutash hududlar. Aholi siyrak tarqalgan hududlar Yer yuzining ancha katta qismini egallaydi. Shular qatoriga birinchi navbatda ekstremal tabiiy sharoitlarga ega bo`lgan geografik ob`yektlar: cho`llar, ekvatorial o`rmonlar, baland tog`lar, tundra, muzlik hududlari va boshqalar kiradi. Yer quruqlik yuzasining 15% i umuman o`zlashtirilmagan va doimiy aholisi yo`q hududlardir. Aholi joylashishida juda katta hududiy farqlar mavjud davlatlar qatoriga Rossiya, Kanada, Xitoy, Avstraliya, Misr, Braziliya, Turkmaniston, Tojikiston, Indoneziya kiradi. Dunyo aholisi vertikal mintaqalar bo`yicha ham notekis taqsimlangan.
  Migratsiya jarayoni aholi hududiy harakatining asosiy turi bo`lib, u inson bilan tabiat o`rtasidagi aloqadorlik vujudga kelgandan buyon shakllanib, rivojlanib kelmoqda. Aholi migratsiyasi, ayniqsa, buyuk geografik kashfiyotlar davridan boshlab keng miqyosda amalga oshmoqda. Migratsiya tashqi va ichki migratsiyaga taqsimlanadi. Mamlakatlar aholisining soni va tarkibiga bo`ladigan ta`siri nuqtayi nazaridan tashqi migratsiyalarning ahamiyati beqiyosdir. Tashqi migratsiyalar ularning xususiyatlari, sabablari, hududiy qamrovi, davom etish davri bo`yicha bir-biridan farq qiladi. Migratsiya xususiyatlari to`g`risida so`z yuritganda, avvalambor, xohishiga ko`ra va majburiy migratsiyalar nazarda tutiladi. Majburiy migratsiyalarga XVI-XIX asrlar davomida necha o`n millionlab negr-qullarning Afrikadan Amerikaga zo`rlab olib ketilishi misol bo`lishi mumkin. Tashqi migratsiyalar, asosan, iqtisodiy sabab bilan bog`langan. Bunda yangi yerlarni o`zlashtirish maqsadida hamda ishchi kuchini shartnoma asosida boshqa mamlakatlarga yuborish bilan bog`liq migratsiyalar katta rol o`ynaganligini ta`kidlab o`tish joizdir. Birinchi turdagi tashqi migratsiyalarda katta miqdorda aholining ko`chib ketishi Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Ispaniya, Fransiya, Skandinaviya, Irlandiya, Polsha, Rossiya mamlakatlariga xos bo`lgan. Ko`chib kelishi AQSH, Kanada, Braziliya, Argentina, Urugvay, Chili, Avstraliya, Janubiy Afrika Respublikasida kuzatilgan. Ikkinchi turdagi tashqi migratsiyalarda dastlabki davrlarda Xitoy va Hindistonlik ishchilar asosiy rol o`ynaganligini ta`kidlab o`tish kerak. Shularning jamoalari Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlarida barpo etilgan. Ozirgi vaqtda Shimoliy Afrika, Janubi-g`arbiy Osiyo, Janubiy Yevropa mamlakatlari katta miqdordagi ishchi kuchlarining G`arbiy Yevropa va qisman Shimoliy Yevropa mamlakatlarida shartnoma asosida mehnat qilishi ham ikkinchi turdagi tashqi migratsiyalarga misol bo`lishi mumkin. 

Yer shari aholisining vertikal mintaqalar bo`yicha taqsimlanishi

Qit`alar

Dengiz sathidan balandligi

Aholi istiqomat qiladigan hududning o`rtacha balandligi, m

Hududning o`rtacha balandligi, m

200 m gacha

200-500

500-1000

1000-2000

2000 m dan yuqori

Jami aholining taqsimlanishi, % da

Yevropa

69

24

7

-

-

170

300

Osiyo

56

24

12

7

1

320

950

Afrika

32

24

21

21

2

590

750

Shimoliy Amerika

47

33

8

8

4

430

700

Janubiy Amerika

42

15

23

9

11

645

580

Avstraliya va Okeaniya

73

18

8

1

-

95

350

Quruqlik yuzasi

56

24

12

7

1

320

725


plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив