Yuklanmoqda...

Okean suvining sho‘rligi, harorati, oqimlari 

1502

Okean suvining sho‘rligi
  Dunyo okeani suvining asosiy xususiyati sho‘rligidir. Agar suvning tarkibidagi tuz miqdori 1 litr suvda 1 grammdan kam bo‘lsa, chuchuk, ortiq bo‘lsa, sho‘r suv deb ataladi.
Shuning uchun 1 litr suvda erigan moddalar (gramm yoki promilledagi) miqdori suvning sho‘rligi darajasini bildiradi. Dunyo okeani suvining o‘rtacha sho‘rligi 35‰ bo‘lib, unda har xil moddalalar, erigan holatdagi metallar uchraydi.
  Okean suvining sho‘rligi uning harorati bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, umumgeografik qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Ekvatorial zonaga (34-35‰) nisbatan tropik mintaqalarda suvning sho‘rligi ancha yuqori (Tinch okeanda 36-37‰, Atlantika okeanida 37,9‰). Okeanning ochiq qismida suvning sho‘rligi 33‰ dan 37‰ gacha, dengizlarda 2‰ dan (Fin qo‘ltig‘i) 42‰ gacha (Qizil dengiz) o‘zgaradi.
Okean suvining harorati.
  Dunyo okeani suvlarining harorati geografik qonuniyat asosida o‘zgarib boradi. Suv yuzasining o‘rtacha yillik harorati 17,54°C ga teng. Ochiq okeanda –2° dan 29°C gacha o‘zgaradi. Termik ekvator zonasida (5-10° shimoliy kengliklarda) yuza suvning o‘rtacha harorati 27-28°C. Lekin tropiklarda bu harorat 25-27°C ni tashkil etadi. Qutbiy o‘lkalarda harorat –1,–2°C gacha pasayadi.
  Dunyo okeanining suvi kenglik va uzimlik bo‘yicha o‘zgarishi bilan birga, chuqurlik tomon ham o‘zgaradi. Okean tubida harorat 1000 m dan chuqurda o‘rta hisobda 2-3°C atrofida bo‘ladi. Lekin Shimoliy Muz okeanida muz tagi yuza suvining harorati 0°C atrofida bo‘lsa, 200-800 m chuqurlikda 1,3-2°C, tubida esa 1°C gacha pasayadi.
  Demak, Dunyo okeani suvi haroratining gorizontal va vertikal yo‘nalishida o‘zgarishiga geografik kenglik, oqimlar (iliq va sovuq), vulqonlar, daryo suvlari ta'sir etadi. Okean suvlari –2°C da muzlaydi. Dunyo okeanining eng issiq suvi Fors qo‘ltig‘ida, eng sovug‘i qutbiy doiralar ichkarisida kuzatiladi.
Oqimlar.
  Okean oqimlari. Dunyo okeanidagi suvning harakati oqimlar, qalqishlar va to‘lqinlar kabi ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Katta hajmdagi okean suvlarining uzoq masofalarga yo‘nalgan gorizontal harakati okean oqimlari deb ataladi. Bir tomonga esadigan shamollar ta'sirida okean suvining 1500 m gacha qalinlikdagi yuza qatlami harakatlanadi. Dunyo okeani oqimlari geografik o‘rni, harorati, tarmoqlanib yoki qo‘shilib ketishi, girdoblar hosil qilishi, tezligi, yo‘nalishi bo‘yicha bir-biridan farq qiladi.

  Okean oqimlari haroratiga ko‘ra iliq va sovuq oqimlarga bo‘linadi. Qutblardan ekvator tomon tub sovuq oqimlar, ekvatordan qutblar tomon yuza iliq oqimlar harakatlanadi. Bu o‘ziga xos «sovitgich-isitgich» mashinasini barpo etadi. Bunday jarayon «okean–atmosfera», «okean–materik» tizimida ham kuzatilib, materiklar tabiatining rang-barang bo‘lishiga olib keladi.
  Yer va Oyning tortish kuchi ta'sirida Dunyo okeani suvlarida qalqish hodisasi bo‘ladi (sutka davomida ikki marta ko‘tarilib, ikki marta pasayadi). Ochiq okeanda suvning qalqish amplitudasi 1-2 m dan oshmaydi. Lekin materik qirg‘oqlarida to‘lqin balandligi ortadi.
  Shamol ta'sirida hosil bo‘lgan to‘lqinlar balandligi okeanlarda 4 m gacha, ayrim holatlarda 7,5 m, uzunligi 90-100 m (ba'zan 800 m) atrofida bo‘ladi. Eng baland to‘lqin (34 m) Tinch okeanning shimoliy qismida qayd qilingan. Tropik va mo`tadil kengliklarda dovullar tez-tez kuzatiladi. Dahshatli to‘lqinlardan biri sunami (yaponcha, qo‘ltiqdagi to‘lqin) zilzila va harakatdagi vulqonlar ta'sirida hosil bo‘ladi. Ochiq okeanda balandligi 1 m dan oshmaydi. Lekin qirg‘oqqa kelganda 10 m, ayrim paytlarda 50 m ga ko‘tariladi. Tezligi soatiga 700-800 km ni tashkil etadi. Juda katta iqtisodiy va ma'naviy ziyon keltiradi.

2011-yil Yaponiyadagi sunami oqibatlari (videolavha)

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash