O‘zbekistonda turizmning rivojlanishi 

11 096

O‘zbekiston hududidagi sayr-sayohatlar bayon qilingan juda ko‘p manbaalarni uchratish mumkin. Ya’ni qadimgi ajdodlarimiz ijtimoiy turmush kechirish davomida ko‘chmanchi sifatida ham har tomonga o‘tib hayot kechirganlar. Oilaviy va urug‘-qabila bo‘lib, butun bor  mol-mulkini  turli  ulovlarga (tuya, ot,  eshak,  xachir, ho‘kiz va hokazo) ortib yaylovlar, cho‘llar, tog‘li joylarda qo‘nib, ko‘chib yurganlar.

Bunday yurish-turish albatta ularga oson bo‘lmagan. Lekin tabiiy sharoitlarda, yaylovlarda mol boqish, hayot kechirish, zilol suvlardan miriqib ichish, oftob nurlarida toblanish, sut-qatiq, go‘sht va mevalarni iste’mol qilishning o‘ziga xos lazzatlarini tatiganlar.

Ajdodlarimizning sayr-sayohatlarini ko‘z oldimizga keltirish uchun "Avesto”, "Alpomish”, "Go‘ro‘g‘li”, "Qirq qiz”, "Tohir va Zuhra” kabi o‘nlab dostonlar, "Temur tuzuklari”, "Boburnoma” kabi badiiy, ilmiy, geografik asarlar misol bo‘la oladi. Ayniqsa, buyuk sarkarda, Sohibqiron Amir Temurning jahonni kezishi, Boburning Hindiston tomon sarguzashtlari va u yerda kechirgan hayotiy tafsilotlari sayr-sayohatning mazmunini yanada to‘ldiradi.

Inson kamolotini ta’minlash, sihat-salomatligini doimiy ravishda yaxshilab borishda sayohatlarning (ko‘l yoqalarida tunash, kemalarda yurish, tog‘larga chiqish va hokazo) amaliy mohiyatlarini sharq tabobatining sultoni Abu Ali ibn Sino ilmiy jihatdan o‘rganib, ularni meros qilib qoldirganligi bugungi kunda muhim ahamiyatga egadir.

Yurtimizning geografik tuzilishi juda xilma-xildir. Ya’ni sharqda Tyan-Shan tog‘larining shohobchalari (davomi), janubda Turkiston, Hisor tog‘lari o‘rtada esa Zarafshon, Nurota tizma tog‘larining suvli hamda ko‘kalamzor maydonlarida aholi ko‘proq yashaydi. Shu sabab u yerlarda dam olish, hordiq chiqarish, sog‘lomlashtirish maskanlari ko‘plab qurilgan. Respublikaning g‘arb va shimol tomonlari cho‘l-sahrolar bilan tutashgan bo‘lsada past, yassi tog‘lar bilan o‘ralib, Chimqo‘rg‘on, Arnasoy, Kattaqo‘rg‘on kabi suv omborlari, katta-kichik sun’iy ko‘llarning nam havosi ekologik jihatdan tabiiy muvozanatni saqlab turadi. Orol dengizi muammolari ham asta-sekin hal qilinish arafasidadir.

Respublikamizda turizmning shakllanishi va rivojlanishi haqida bir qator ilmiy-ommabop kitoblar, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar yaratilgan. Ular orasida mutaxassis olimlar R.Abdumalikov, T.X.Xoldarov va boshqalar  tomonidan tayyorlangan dasturlar, o‘quv-qo‘llanmalar muhim ahamiyatga ega. Respublika turizmi tarixida I.G‘.Xolmurodov, V.I.Kucheryavix (Samarqand), V.Ratsek, A.V.Kolbinsev (Toshkent) kabi iqtidorli mutaxassislarning o‘rni e’tiborga loyiqdir.
 
O‘zbekistonda turizmni rivojlanishi yuqoridan berilgan ko‘rsatmalar asosida faoliyat ko‘rsatib keldi. Endilikda davr talablariga mos ravishda tarixiy shaharlarga sayr (ekskursiya) uyushtirishga katta e’tibor berilmoqda. Bu yo‘lda katta-katta shaharlar va chet ellardan tashrif buyurgan  sayohatchilarni  Toshkent,  Samarqand,  Buxoro, Xiva kabi  shaharlarda qabul qilish, ularga madaniy xizmat ko‘rsatish borasida yuqori tajribalarga erishildi.

Mahalliy sharoitda o‘quvchi-yoshlar va talabalarning sayr-sayohatlarini uyushtirish ham yuqori saviyada amalga oshirildi. Ayniqsa, yoshlarni markaziy shaharlardagi (Samarqand, Buxoro, Xiva va hakazo) tarixiy-madaniy joylar bilan tanishtirishda katta faoliyat ko‘rsatildi.


Turizm ishlari asosan jamoatchilik asosida boshqarilmoqda. Ya’ni yirik shaharlar va viloyat markazlarida tashkil etilgan turistik klublar, seksiyalar turizm harakatining asosini tashkil etdi. Ilg‘or tajriba va imkoniyatlarga ega bo‘lgan ishlab chiqarish korxonalari, oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari hamda ba’zi bir umumta’lim maktablarda turistik klub (seksiya) tashkil etilgan. Ularning faoliyatida ommaviy piyoda yurish sayohati va turizm bo‘yicha musobaqalar (slyot) tashkil etish, viloyat hamda respublika musobaqalarida ishtirok etish ustuvor turar edi. Bunday jamoalarda turistik faollarni (aktiv) tayyorlashga ham alohida e’tibor berilgan.

Respublika turizmining rivojlanish tarixida Samarqand sayohatchi-tashkilotchilarining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Bu to‘g‘rida R.Abdumalikov va T.X.Xoldarovlarning ba’zi bir ma’lumotlari bilan tanishish maqadga muvofiqdir.

Samarqand eng qadimiy shahar sifatida tarixiy obidalarga boy bo‘lishi bilan jahonga mashhurdir. Shu sababdan bu yerga eramizdan oldingi 327-yilda bosqinchilik maqsadida kelgan Aleksandr Makedonskiy talon-tarojlik bilan shug‘ullangan bo‘lsada, 1865–1870-yillarda rus bosqinchilari, sobiq ittifoq davrida esa markaz rahbarlari ham shaharni va baland minoralarni ko‘rib lol qolishgan.

Umuman olganda, Samarqand o‘zining qadimiy arxitektura qurilishi va tarixiy madaniy obidalari orqali yurtimizning shon-shuhrati hisoblanadi. Shu sababdan o‘tgan davrda ta’lim muassasalari, ishlab chiqarish korxonalarida tashkil etilgan sayr (ekskursiya) va piyoda yurish turizmi mazmun va mohiyat jihatdan e’tiborga loyiq.

Ikkinchi jahon urushidan avvalgi davrlarda (1930–1940-yillar) o‘quvchi-yoshlarning piyoda yurish sayohatlari asosan Ohalik (shahardan 20–25 km janubda), Omonqo‘ton (40 km janubda) va Zarafshon daryosi yoqasidagi Cho‘ponota (shaharning g‘arb tomonida 6–8 km) ziyoratgohiga ko‘p tashkil etilgan. Ularning maqsadi atrof-muhitni o‘rganish, jismonan chiniqish, o‘simliklardan gerbariylar tayyorlashdan iborat edi. Urushdan keyingi dastlabki davrlarda (1950–1960-yillar) Ohalik, Mironko‘l, Cho‘ponota, Omonqo‘ton va boshqa manzarali joylarga guruh-guruh (o‘quvchi-yoshlar) bo‘lib sayohat qilish odat tusiga aylandi. Ayniqsa, Omonqo‘ton g‘ori (1946-yilda topilgan) mehnatkashlar va o‘quvchi-yoshlarning diqqatini ko‘proq jalb etgan. Chunki mazkur g‘orda bundan 40 ming yil avval yashagan odamlarning suyaklari topilib, uning tarixi ancha shov-shuvlarga sabab bo‘lgan.

1951-yil pedagogika bilim yurti negizida jismoniy tarbiya pedagogika bilim yurtining tashkil etilishi (direktori Yu.Yu.Yusupov uzoq yillar rahbarlik qildi) katta voqelik bo‘ldi. Bilim yurti o‘quv rejasi asosida turizm maxsus fan sifatida o‘qitila boshlandi. Uni geografiya o‘qituvchisi Ibrohim G‘aybullayevich Xolmurodov boshqardi. Xolmurodov bilim yurtidagi 50 yildan ortiq xizmati davomida juda ko‘p tajribali sayohatchilarni yetishtirish hamda ko‘p mingli mutaxassis kadrlarni tayyorlashda faol xizmat qildi. E’tirof etish lozimki R.Abdumalikov (1951-1955-yillar) va T.X.Xoldarov (1965–1968-yillar)  I.G‘.Xolmurodovning ilk,  qaldirg‘och shogirdlari  hisoblanadilar.

Jismoniy tarbiya pedagogika bilim yurti o‘quvchilari bilan "bir kunlik” (dam olish kunlari) va "ko‘p kunlik” (yozgi imtihon sessiyasi oldidan) sayohatlarni o‘tkazishning asosiy manzili Cho‘ponota va Omonqo‘ton, keyinchalik esa Ohalikda tashkil etilgan (1962-yil)
sog‘lomlashtirish oromgohi hisoblandi. "Piyoda yurish” sayohatlari jarayonida nazariy bilimlar (yurish, dam olish, tunash, ovqatlanish, tabiatni kuzatish va hokazo) va amaliy ko‘nikmalar chuqur o‘rgatila boshlandi. Shahar va viloyat miqyosida tashkil etilgan mu-
sobaqalarda (slyot) barcha o‘quvchi-yoshlarni (500–600 kishi) jalb etish yo‘lga qo‘yildi. Iqtidorli yoshlar va havasmand turistlarni jamlab (15–20 kishi) 13–15 kun davomida Ko‘likalon, Iskandarko‘l, Morg‘uzar ko‘llariga sayohat uyushtirish ishlari  yaxshi  natijalar
bera boshladi. Natijada shahar turistlar klubi tashkil etilib (rahbar N.Boykoni) turizmni targ‘ibot qilishda muhim burilish bo‘ldi. Uning faollari V.I.Kucheryavix, B.Klimov, A.P.Avanesov kabilar ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalarida turistik to‘garaklar tashkil etishdi.

Samarqandda turizmning ravnaq topishi 1960–1970-yillarga to‘g‘ri keladi. Jismoniy tarbiya pedagogika bilim yurti tajribalari va turizmni targ‘ibot qilishdagi ko‘pgina faoliyatlar shahardagi xotin-qizlar pedagogika bilim yurti (R.Abdumalikov), oziq-ovqat tex- nikumi (J.Faxritdinov), tikuv fabrikasi (R.P.Suxareva) va boshqa jamoalarda turizmning ommalashuviga sabab bo‘ldi. Shu sababdan ham viloyat "Spartak” sport jamiyati tarkibida turizm seksiyasi (boshqaruvchi) tashkil etilib, unga A.P.Avanesov rahbarlik qildi.

Samarqand turizmining rivojlanishida xotin-qizlar pedagogika bilim yurtining faoliyati salmoqli o‘ringa ega. 1955–1960-yillarda jismoniy tarbiya o‘qituvchilari A.Sirojov, V.Tsintoye va rasm o‘qituvchisi S.S.Xegay boshchiligida Zarafshon daryosi sohillari, Afro-
siyob qazilmalari va shahar ichida dam olish kunlari sayr-sayohatlar tashkil etilib, o‘quvchi qizlarning bilim doiralarini kengaytirishga xizmat qilishgan. Hatto ular Ko‘likalonga (Tojikiston) sayohat uyushtirishga muvaffaq bo‘lishgan.

1960-yil sentabrda bilim yurtiga tajribali mutaxassis R.Abdumalikov taklif etildi. Abdumalikov avvalo bilim yurtining shart-sharoitini o‘rganib chiqdi. So‘ngra Xegay va boshqa o‘qituvchilar bilan maslahatlashib birinchi marta 30 ga yaqin o‘quvchi qizlar bilan Omonqo‘tonga sayohat uyushtirildi.

 Chunki, R.Abdumalikovning  xotirasida  (1951–1956-yillar) Omonqo‘ton chuqur iz qoldirgan edi. Sayohat mazmunli, qiziqarli bo‘lib o‘tdi. Sayohat yakunida bunday sayohatlarni har bahor va har kuzda tashkil qilish, yozgi ta’tilda esa Iskandar ko‘lga sayohat uyushtirishga kelishib olishdi. Shu tufayli bilim yurti o‘quvchi qizlari "Spartak” jamiyati turizm seksiyasi va shahar turistik klubi tomonidan uyushtirilgan qishki, bahorgi va yozgi ommaviy sayohatlarining eng faol, eng ommaviy  jamoasiga aylandi. Qizlar har bir sayohatda 100-150 goho 300 dan ham ortiq tarkibda qatnashib, ko‘rik-sinovlarning g‘olibligini qo‘lga kirita  boshladi. Ayniqsa, Cho‘ponota, 
Xishrov GES, Ohalik, Mironko‘l kabi tog‘li hamda xushmanzarali joylarda o‘tkazilgan slyot (musobaqalar) dastur g‘oliblarini (ommaviylik,  albomlar  namoyishi,  qo‘shiq-raqs,  chodir  o‘rnatish, noma’lum joyni topish, choy qaynatish va hokazo) Abdumalikov rag‘batlantirib bordi. Bu haqda bilim yurti jismoniy tarbiya o‘qituvchisi  R.Abdumalikovning  o‘quv qo‘llanmalari,  gazetalardagi maqolalari guvohlik beradi. Eng muhimi va e’tiborli tomoni shundaki, R.Abdumalikov, S.S.Xegay, B.G‘aniyev rahbarligi va ishtirokida 1962–1967-yillar davomida  xotin-qizlar bilim  yurti o‘quvchi qizlari bilan Ko‘likalon, Iskandarko‘l, Morg‘uzar  (Tojikiston), Shohimardon  (Farg‘ona) va boshqa ko‘p joylarga "ko‘p kunlik” sayohatlar uyushtirildi. Shuningdek, Navoiy shahri, Moskva, Sankt-Peterburg shaharlariga sayr (ekskursiyalar) tashkil etilib, o‘quvchi qizlarning bilim doiralarini kengaytirish, ularning jismoniy barkamolligini oshirishga o‘z hissasini qo‘shdi.

1967-yil Samarqandda pedagogika instituti tashkil etilib, unda jismoniy tarbiya fakulteti ham faoliyat ko‘rsata boshladi. Bunda tajribali mutaxassis sifatida R.Abdumalikovning xizmatlari kattadir. Mutaxassis kadrlarni tayyorlashda turizm fan sifatida o‘z o‘rniga ega edi. Shu boisdan o‘quv-amaliy mashg‘ulotlarini o‘tkazish uchun eng avvalo Ohalikda turistlar bazasi, keyinchalik esa  "Institut yozi” oromgohi tashkil etildi. Omonqo‘tondagi sport-sog‘lomlashtirish maskanida ham oromgoh tashkil etildi. Bunda sayohatlar jarayonida tog‘ oraliqlari va cho‘qqilarida turli xil texnik mashqlar o‘rgatildi.

O‘quv dasturi asosida bir haftalik amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazish va sayohatlarning ahamiyatini targ‘ibot qilish maqsadida 1970-yil yozgi ta’tilda talabalar sayohatini o‘tkazish Issiq ko‘lda (Qirg‘iziston) amalga oshirildi, sayohat jarayonida Issiq ko‘l atrofi, uning sharqida joylashgan Prijevalsk shahri bilan tanishildi. 10 kundan oshiq davom etgan bu sayohat talabalar xotirasida chuqur iz qoldirdi.

Keyingi davrlarda  talabalarning "ko‘p kunlik” sayohatlari yana Iskandarko‘l, Morg‘uzor ko‘llari sohillari, baland qorli tog‘ cho‘qqilarida mazmunli davom ettirildi.

O‘zbekiston turizmi turnalar kabi baland uchdi. Yuqorida ta’kidlanganidek Markaziy "Spartak” jamiyatining turizm seksiyasi tomonidan turli hududlarda turistik slyotlar o‘tkazish davom etdi. Keyinchalik Kavkaz, Boltiq bo‘yi va Markaziy Osiyo birinchiliklari 
tashkil etildi. Markaziy Osiyo hududidagi slyot Issiq ko‘lda bo‘lib o‘tdi.
Respublika terma jamoasi (rahbar, F.Tuxvatullin) tarkibida Samarqandlik turistlar R.Abdumalikov, J.Faxritdinov, R.Suxarevalar ishtirok etishdi. Slyot avgust oyining birinchi yarmida boshlandi.

Slyot dasturida turistik texnika va taktika mashqlari bilan tanishtirish, jismoniy chiniqtirish, oziq-ovqatlarni jamg‘arish, topografik bilimlar va shu kabi zarur tadbirlar haqida nazariy mashg‘ulotlar o‘tkazildi. Amaliy mashg‘ulotlar Ananyeva (Issiq ko‘lning sharqiy qismi) Oqsuv darasi va dovoni, kichik Olma ota ko‘li – Olmaota shahri – Medeo–Gorelnik marshruti (yo‘nalishi) bo‘yicha 180 km.

Tog‘li masofani 4 kunda piyoda o‘tish amalga oshirildi. Gorelnik turistlar bazasida dam olib, hordiqlar chiqarilgach dasturning asosiy qismiga o‘tildi. Ya’ni 10 dan ortiq jamoa (Moskva, Turkmaniston, O‘zbekiston, Dog‘iston, Omsk, Leningrad va hokazo) o‘rtasida texnik musobaqalar boshlandi. Bunda 50 m uzunlikdagi sim arqonda jarlik ustidan sirpanib o‘tish, tortilib o‘tish, qiyaliklar va jarliklarda yugurib, belgilangan narsani chamalab topish (800 m), pastlikka tushib "jarohatlangan” kishiga tibbiy yordam ko‘rsatish, chodirni tez o‘rnatish va boshqa turlarda O‘zbekistonlik 8 kishi (14 tadan) muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Musobaqalar tugagach, barcha jamoalar baland qorli tog‘ dovonlaridan oshib, tez oqar daryolarni kechib yana Issiq ko‘l sohiliga (Ananyeva shahri) qaytib kelishdi. Mazkur slyotda ishtirok etgan qatnashchilar xotirasida bir umr saqlanib qolishi bilan birgalikda mamlakatda turizmni yanada ommalashtirishga katta xizmat qildi.

Respublikaning iqtisodiy, madaniy va siyosiy salohiyatining o‘sa borishi bilan yangi viloyatlarni tashkil qilish yuzaga keldi. 1974-yil yangi Jizzax viloyati tashkil etilib, unda Pedagogika instituti ham ochildi. Odatdagidek fakultetning o‘quv rejasida turizm mustaqil fan sifatida o‘qitilaboshladi. Fakultetni tashkil etish va uning faoliyatini boshqarish uchun R.Abdumalikov taklif etildi. Shu bilan birgalikda T.Xoldarov,  R.Bozorov, M.Pardaqulov,  A.G‘ulomov kabi yosh mutaxassislar ham jalb etildi.

Avvaldan faoliyat ko‘rsatayotgan o‘qituvchilar  X.Komilov, H.Meliyev, Sh.Hasanov,  P.Rajabov kabi  yoshlar yangidan  kelgan hamkasblari bilan jam bo‘lishib fakultet faoliyatini shakllantirish va rivojlantirishga kirishdilar. Qishki imtihon sessiyasi tuga
gach (1977-yil, fevral) talabalarning bir haftalik turistik mashg‘ulotini o‘tkazish uchun institutning Uchma qishlog‘ida (Forish tumani) joylashgan sport-sog‘lomlashtirish maskaniga (oromgoh) yo‘l olishdi. Maskan baland tog‘ oralig‘idagi soy yaqinida joylashgan bo‘lib, 20 dan ortiq talabalar hamda o‘qituvchilar R.Abdumalikov va P.Rajabovlar boshchiligida mashg‘ulotlarda ishtirok etishdi. Ular nazariy tushunchalarga ega bo‘lgach, amaliy mashg‘ulotlarni bajarishdi. Bunda tog‘ sharoitidagi 10 km masofani yurish va yugurish bilan o‘tish, 6 ta nazorat belgisini (punkt) avvaldan qo‘yilgan nar-
sani (yozma xat quti ichida) topib kelish vazifa qilib qo‘yildi. Ikki jamoaga bo‘lingan talabalar masofalarni belgilangan muddatda o‘tib kelishdi. Qirrali toshlar, qoyalarga chiqish, jarliklardan o‘tish, qiyaliklardan yiqilmay tushish kabi  murakkab  texnik mashqlar talabalarning mahoratini oshirish, tog‘ turizmi bilan shug‘ullanish kabi faoliyatlarini uyg‘otishga katta hissa qo‘shdi. Shu tariqa Jizzax viloyatida turizmni rivojlantirishning yangi qirralariga asos solindi.

Respublikada turistik kadrlarni tayyorlashda O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya institutining (O‘zDJTI) hissasi beqiyos kattadir. Institut tashkil topgan davrdan boshlab (1955-yil) qishki (1965-yilgacha) va yozgi ko‘p kunlik turizm o‘quv dasturida turizmning
jismoniy tarbiya tizimidagi o‘rni, turizmni tashkil qilish, sayohatchilarni topografik bilimlar, ilmiy qidiruv ishlari, birinchi tibbiy yordam kabi mavzularda nazariy mashg‘ulotlar va amaliy tadbirlar mazmun topgan. Shu asosda bo‘lajak o‘qituvchilar va murabbiylarning turistik faoliyatlari takomillashtiriladi. Bu o‘z navbatida barcha turdagi ta’lim muassasalari, ishlab chiqarish, mehnat jamoalari va turli muassasalarda sayr (ekskursiya) va sayohatlarni (turizm) tashkil qilish yo‘llarini belgilab beradi. Institutdan ko‘p kunlik sayohatlar  Toshkent-Xo‘jakent  yo‘nalishida  poyezdda  va  undan keyin Xo‘jakent-Chimyon yo‘nalishida piyoda borish va qaytib kelish (130 km) sharti bilan o‘tkazilib kelindi. So‘nggi 8–10 yil davomida esa Toshkent-Kumushkon yo‘nalishida avtobusda, keyin esa u yerdagi institutning sog‘lomlashtirish-sport maskani atrofida piyoda yurish bilan dastur talablari bajariladi. Bu o‘quv-amaliy mashg‘ulotda III bosqich talabalari ishtirok etib, avvalo hisob (zachot) va keyin esa III razryad ("Turist” insho) normativini bajarishdi. Shu tariqa mutaxassislar turistik bilim va malakaga ega bo‘ldi.
 
Yuqorida ta’kidlanganidek, "Mehnat va mudofaaga tayyor” majmui talablari asosida deyarli barcha turdagi ta’lim muassasalarida yil davomida 1–2 marotaba ommaviy sayohatlar uyushtirilar edi. Shu sababdan o‘quvchi-yoshlar va talabalarning 80–90 % sayohatlarda ishtirok etar, bu esa "Alpomish” va "Barchinoy” maxsus testlari talablarida ham o‘z ifodasiga ega edi. Lekin ommaviy sayrsayohatlarni o‘tkazish talab darajasida emas. Buning u yoki bu sabablari bor. Qanday sabab bo‘lmasin o‘quvchi-yoshlar va tala-
balar jismoniy barkamollikka erishish va kelajakda mehnat jamoasida sayohatlarni tashkil etish, ularda ishtirok etish va shu bilan bog‘liq faoliyatlarni boshqarish uchun turistik malakaga ega bo‘lishlari lozim.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonning mustaqilligi va istiqlol yo‘lidagi taraqqiyotida sog‘lom avlod Davlat dasturi muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘quvchi-yoshlar, talabalar va mehnatkash ommaning sihat-salomatligini yaxshilash, ularning jismoniy barkamolligini oshirishda jismoniy tarbiyaning muhim vositasi sifatida turizm o‘ziga xos tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Shu sababdan barcha aholi turizmning u yoki bu turi bilan shug‘ullanishlari maqsadga muvofiqdir.

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.