Hofizi Abru 

950

Hofizi Abru 
(1362-1431)
 
  Temuriylar sulolasining tarixchisi va geografi Hofizi Abru (asl ismi - Shahobiddin Abdulloh ibn Lutfilloh al-Havofiy) 1362-yilda Hirot shahrida tavallud topgan. Manbalarga ko`ra, faoliyatini Amir Temurning yurishlaridan birida munshiy (kotib) vazifasidan boshlagan. Zukko olim, kuchli shaxmatchi sifatida ham tanilib, umrining oxirigacha temuriylarning saroy yilnomachisi sifatida faoliyat olib borgan. Hayoti davomida ko`p marta sayohatga chiqqan, Yevroosiyoning Hindistondan to Shomgacha bo`lgan yerlarini, Kavkaz va hozirgi Rossiyaning ba’zi viloyatlarini kezgan. Uning O`zi bu haqda shunday yozib qoldirgan: «YiroQ safarlar asnosida shimoli-g`arbiy tomondan MovarounnaHr, Turkiston, Dashti Qipchoq, Xuroson, Iroq, Ozarbayjon, Eron, Mug`on, Gurjiston, Katta va Kichik Armaniston diyorlari, Rus va Shom yerlarining bar- chasini, Frot daryosi sohillarini... Xazar sohillarini... Sharqiy tomondan esa Zobul va Kobullarni... Mo`lton, Uch va Hindistonning eng yirik shahri Dehlini ko`rdim, Gang daryosi qirg`oqlarigacha bir necha bor bordim».
  1414-yilda Xofizi Abru Xirot xoqimi Shoxruxga taqdim etil­gan geografik asar «Kitob al-masolik va al-mamolik»ni («Yo`llar va mamlakatlar kitobi») fors tiliga tarjima qilish haqida topshirik olgan. X asrda yashagan geograflar Abu Zayd al-Balxiy va Abu Isxok al-Istaxriy tomonidan yozilgan bu ikki jildli asar musulmonlar yashaydigan yerlarning g`arbdan Sharqqa tomon bo`lgan tasvirini o`z ichiga olgan. Kitobning birinchi jildida Mag`ribdan to Karmanaga qadar bo`lgan musulmon davlatlarining tasviri, tur­li tarixiy voqealar geografik makon bilan uzviy bog`liqlikda keltirilgan. Qo`lyozmaning uncha to`liq saklanmagan ikkinchi jildi esa Xuroson va Movarounnaxrning geografik tasvirini uz ichiga olgandi. X°fizi Abru kitobni tarjima qilish jarayonida unga uzining ko`rgan-bilganlarini va boshqa kitoblardan ukiganlarini ham qo`shgan va shu orqali yangi bir asar «Zubdat at-tavorix»ni («Tarixlar kaymogi») yaratgan.
  Hozirgi vaqtda «Tarixlar qaymog`i»ning uch nusxasi ma’lum bo`lib, ulardan biri Oksforddagi kutubxonada, ikkinchisi-Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shchedrin kutubxonasida va uchinchisi O`zbekistan Respublikasi Fanlar Akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Qo`lyozmalar instituti fondida saqlanmoqda. Bu uchala manba birga qo`shilganida Hofizi Abru geografiyasining to`la mazmunini aks ettirishi mumkin.
H.Hasanovning fikricha, Hofizi Abruning yuqorida ko`rsatilgan asaridagi geografik meros asosan, ikki sohada yorqin ko`rinadi: geografik tasvir (matn) va «suratlar» - xaritalar chizishda. Bun­da dastlab olamning umumiy bayoni berilgan, yetti iqlimning qismlari ta’riflangan, so`ngra okeanlar, dengizlar, ko`llar, tog`lar va ayrim viloyatlar (Arab diyori, Mag`rib, Rum, Arman, Iroq, Huziston, Xuroson va boshqalar)ning yer maydoni va tabiiy sharoitlari bayon etilgan. Bundan tashqari kitobda ayrim shaharlarning (Hirot, Marv, Balx,Mashhad va boshqalar) ta’rifi keltirilib, ularning xaritalari ham chizilgan. Hofizi Abru asarida yer yuzining umumiy tasviridan keyin ayrim mamlakatlarniig tavsifi berilgan bo`lib, u dunyo xaritasiga berilgan izoh bo`lishi mumkin, degan fikrlar ham bor.
  «Tarixlar qaymog`i» asarida Movarounnahrga quyidagicha ta’rif beriladi: «Yerning ma’murasidagi Movarounnahr aksari yetti iqlimning beshinchisidadir. Bu mamlakat g`arb tomonda Xolidot orollaridan hisoblaganda 95-darajadan boshlanadi - bu Xorazmning uzunligidir va to Qashqar va Xo`tangacha ularning uzunligi 107 daraja, ya’ni 12 darajaga yoyilgan..»
  Asarda Samarqandning tarixi qisqacha bayon etilib, undagi va atrof yerlardagi qal’alar, saroylar, machitlar, bog`lar (bog`i Amirzodai Shohrux bog`i Zagon, bog`i Baland, bog`i Amirzodai Ulug`bek, bog`i Maydon, bog`i Shamol, bog`i Dilkusho, bog`i Chinor, bog`i Bexisht), ariqlar (juybori Bozor, juybori Mazdoxin, juybori Karand, juybori Obirahmat) va qishloqlarga ta’rif berilgan.
 Samarqand tumanlari to`g`risida esa asarda bunday deyilgan: «Shovdor - Samarqandning janubida, durust havosi bor, aholisi baquvvat va sog`lom... Yorkat - bu tumanning suvi aksari chashmadan chiqadi. G`allachilik bilan mashg`ul. Movarounnahrning boshqa mavzelariga nisbatan bu tumanda yaylov kamroq...»
  Hofizi Abru Kuhaq (Zarafshon) daryosining quyilish qismi haqida so`z yuritib, daryoning suvi quyi oqimda, suv ko`paygan mavsumda Amudaryogacha o`qib borishini ham aytadi. Olim Buxoro atrofidagi hududlarni ta’riflab shunday yozadi: «Buxoroning mevasi hamma mevalardan yaxshi va shirindir, xususan Buxoro olxo`risi butun yer yuziga chiqariladi. Buxoroda qaynatilgan qiyomni asaldan farq qilib bo`lmaydi. Tamomi dashtda mol bisyor. Buxoroda o`tinni aksar bog`lardan yig`ishadi. Tashqaridan ham keltirishadi. Buxoro yaqinida bir tog` borki, u Samarqand bilan Kesh orasidagi tog`ga tutashdir va Usrushno nohiyatiga qadar cho`zilgan, to Farg`ona chegarasigacha va uning atrofiga payvanddir. Va yana Buxoroning xosiyatlaridan deydilarki, odamlaridek garibdust kishilar hech mavzeda yo`qdir...» Ushbu satrlar shundan dalolat beradiki, Xofizi Abru Buxoro va uning atrof yerlaridagi nafaqat tabiiy sharoit va rel`ef, balki xujaligining ayrim xususiyatlari, aholisining mashg`ulotlari va etnografik xususiyatlarini ham chuqur o`rgangan.
  Hozirgi Qashqadaryo va Surxondaryoning yirik shaharlarini ta’riflab, Hofizi Abru shunday yozgan: «Kesh - uni Shahrisabz ham deydilar... eni uch farsang va buyi uch farsang... Yaqinida tog` bor, u tog`da harsang tuz bor, tiniq va ba’zan rangdor, undan har xil buyumlar taroshlanadi... suvlari farovondir... Qarshi suvi (hozirgi Qashqadaryo) Kesh suvining (Tanxozdaryo va Oqdaryo) qoldig`idir. Har xil mevalar ko`p. Ko`pgina mevalar uning chegarasidan chiqariladi. Kesh - Movarounnahrning issiq joyidir...»
  «Naxshab - Kesh atrofida, uni Nasaf ham deydilar. Hozir Qarshi nomi bilan mashhur. Bu qadimiy shahar bo`lib, tekis yerda joylashgan. Undan to tog`gacha ikki kunlik yo`l, Kesh tarafdan va boshqa tarafdan to Jayhunga qadar cho`l... Naxshab viloyatida Kesh suvidan boshqa daryo yo`q va u yozda gohi ko`rib qoladi va suvi bo`lmaydi. Ba’zan bog`lar quduqlardan suv oladi. Tegirmonlarni chorva moli qo`shib aylantiradilar...». Olim «Qarshi» so`zining etimologiyasiga ham o`z e’tiborini qaratadi. «Podshohding qasrini turkiy tilda Qarshi deydilar. Kebek podshoh u yerda kushk bunyod etgan va shundan Qarshi nomi mashhurdir...». «Termiz - Jayhun kanori bo`yidagi shahar, Ko`handiz (ark) va shahristoni bor... Ekinzorlari Chag`oniyon (Surxondaryo)dan suv ichadi...».
  Ushbu ma’lumotlar shuni ko`rsatadiki, Xofizi Abru o`lkamizning XIV asrdagi geografiyasi bilan anchayin puxta tanish bo`lgan. Uning o`z vaqtida O`zbekiston hududlariga bergan tabiiy, iqtisodiy geografik va demografik ta’rifi hozirgi vaqtda ham ko`p jihatdan o`z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Ayniqsa, uning Amudaryo va Sirdaryo daryolari to`g`risidagi ma’lumotlari tarixiy geografik nuqtai nazardan qimmatlidir. Hofizi Abru yozadi: «Balx daryosiki, uni Jayhun deydilar. Bu daryoni arab tilida Jayhun aytadilar va Xurosonda Obi Omuyya deydilar (chunki Omuyya qishlog`ida bu daryo orqali Xurosondan Buxoroga o`tiladigan kechik bor). Bu suvning manbai Badaxshon tomonda..., Xutlon va Vaxsh chegarasida beshta katta daryo unga qo`shiladiki, shu mavzeni Panjob deb aytadilar. Qadimiy to`plam kitoblarda yozilganki, bu daryo Xorazm ko`liga oqadi, ammo u ko`l hozir yo`q bo`lib qolgan. Suv Hazar (Kaspiy) dengiziga qarab yo`l solgan... Xorazmdan to Xazar dengiziga quyilganga qadar daryo aksari cho`l ustidan oqadi...».
  Sirdaryoning mintaqadagi ikkinchi yirik daryo ekanligini va uning boshlanish va quyilish qismini Xofizi Abru bunday ta’riflaydi: «Xo`jand daryosiki, uni Sayhun deydilar va Shosh daryo­si ham deydilar. Sayhun daryosi Jayhundan kichikroq, uning manbai Turkiston tog`laridadir, daryo Turk viloyatidan o`qib o`tadi va Axsikatga qadar boradi. So`ngra daryo janubi-g`arb tomonga o`qib, to Xo`jandgacha boradi. Undan keyin Forobga oqadi... Undan so`ng ham oqaverib, Xorazm cho`lida Jayhunga qo`shiladi hamda Xazar dengiziga quyiladi».
  Hofizi Abruning «Tarixlar qaymog`i» kitobi yirik ilmiy geo­grafik asar bo`lib, tili ancha sodda va aniqdir. Uning kartografik merosi ilmiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Asarda har bir geogra­fik mavzuning oxiriga surat (xarita yoki chizma) ilova qilingan. Ushbu xaritalarda juda ko`p joy nomlari keltirilgan bo`lib, Rum dengizida Sitsiliya, Kibris (Kipr), Sardoniya (Sardiniya), Samos, Malta va boshqa orollar ko`rsatilgan. G`arbiy tomonda bo`g`oz (Gib­raltar) Atlantika okeaniga qo`shilgan. Shuningdek, asarda Hind okeanidagi qo`ltiqlar va orollar: Qulzum (Qizil dengiz), Xabasha (Somali dengizi va Adan qo`ltig`i), Zanj dengizlari (Mozambik bo`g`izi) ham o`z aksini topgan.
  «Tarixlar qaymog`i»ga ilova qilingan suratlar ichida eng qimmatlisi 34x45 sm o`lchamga ega bo`lgan dunyo xaritasidir. Mutaxassislarning fikricha, bu o`sha vaqtgacha yaratilgan qo`lyozmalarga ilova qilingan eng katta o`lchamdagi dunyo xaritasi hisoblanadi. Xaritaning eng muhim tomonlaridan biri unda daraja to`rining chizilganligidir. H.Hasanovning ma’lumotiga ko`ra, O`rta asrlar Sharqida yaratilgan xaritalarning faqatgina uchtasida, jumladan, Najib Bakron (1209 yil), Hamdalloh Kazviniy (1340-yil) va Hofizi Abru (1420-yil) tomonidan tuzilgan xaritalarda daraja to`ri bo`lgan.
  Hofizi Abruning yozgan asarlari Xuroson, Eron va O`rta Osiyoning XV asrning birinchi choragidagi birmuncha to`liq tarixiy va geografik tasvirini o`z ichiga olgan asar sifatida qimmatlidir. Undan Xurosonning o`sha zamonlardagi siyosiy aloqalari, jumladan, 1419-1422-yillarda Hirot xokimi Shohrux tomonidan Xitoyga yuborilgan elchilar karvoni tashrif buyurgan barcha viloyat, shahar va qishloqlar to`g`risidagi batafsil ma’lumotlar ham o`rin olgan.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash