Tinch okeani 

2452

 Asosiy xususiyatlari va o‘rganish tarixi.
  Asosiy xususiyatlari. Okeanlar ichida eng keksa va eng kattasi, eng issig‘i, «olovli halqa»si mavjud, eng chuqur, biomassaga eng boy. Baliq ovlashda, dengiz, orollar soni, kuchli shamol, baland to‘lqin, suv tubi vulqonlari bo‘yicha Dunyo okeanida birinchi o‘rinda. 
  Geografik o‘rni. Tinch okean Dunyo okeani maydonining yarmini va Yer yuzining 1/3 qismini egallagan. Bu okean kattaligi jihatidan Ulug‘ okean deb ham ataladi. Okeanni to‘rtta materik chegaralab turadi. Uni shimol va sharqda Amerika, janubda Antarktida, g‘arb va shimoli-g‘arbda Avstraliya, Osiyo qit'alari o‘rab olgan. Shimoldan janubga qarab qariyb 12 ming km va g‘arbdan sharqqa qarab 17,2 ming km masofaga cho‘zilgan. Eng keng joyi ekvatorda va uning atrofida. 
 O‘rganish tarixi. Birinchi bo‘lib ispaniyalik V.Balboa 1513-yilda Panama bo‘ynidan o‘tib Tinch okeanini ko‘rgan va unga Janubiy okean deb nom bergan. F.Magellan 1520-1521 yillardagi sayohati davrida uni Tinch okean deb atagan.
  Okean to‘g‘risidagi dastlabki ma'lumotlar F.Magellan va J.Kuk sayohatlari tufayli to‘plangan. V.I.Bering va A.I.Chirikovlar 1741-yilda okeanning shimoliy qismini o‘rganishdi. I.F.Kruzenshtern, Y.V.Lisyanskiy, S.0.Makarov «Vityaz» kemasida va Jak Iv Kusto Tinch okeanda mukammal tadqiqot ishlari olib bordilar. Hozirgi vaqtda Tinch okeanni o‘rganish yuzasidan maxsus xalqaro tashkilotlar tuzilgan.
 Geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefi.
  Tinch okean botig‘i eng keksa va Yer po‘stining juda katta maydonini egallaydi. Shunga asoslanib mustaqil litosfera plitasi tariqasida ajratilgan. Ayni paytda Tinch okean litosfera plitasi O‘rta okean tizmasi zonasida kengaymoqda. Tinch okean litosfera plitasi eng serharakat plita ekanligi aniqlandi. Uning yillik siljish tezligi 10 sm dan katta. Shuning uchun ham bu «olovli halqa»da kuchli va halokatli zilzilalar, vulqon harakatlari takrorlanib turadi.
  Okean shelfi da daryo va to‘lqin yotqiziqlari, organik jinslar, okean tubida qizil gilli jinslar eng ko‘p tarqalgan. Cho‘kindi jinslarning qalinligi chuqur botiqlarda 100-200 m, ekvatorial mintaqada 500-600 m, ayrim joylarda 1000 m ni tashkil etadi.
  Tinch okeanda tabiat boyliklari juda ko‘p. Shelf zonasida oltin, platina, kumush va boshqalar sochma holatda, toshko‘mir, rudalardan temir, mis, nikel va boshqalar shaxta usulida qazib olinmoqda. Bular barcha qirg‘oq zonalarida mavjud.
Okean tubi relyefi.
  Okean tubi relyefi juda murakkab tuzilgan. Bu yerda dengiz sayozligi kam, 1,7% maydonni egallaydi. Sayozlik faqat Bering, Oxota va Arafur dengizlarida mavjud. Materik yonbag‘irlari tik zinapoyalar hosil qiladi. Okean tubi 62,6% maydonni egallagan. Bu yerda tog‘ tizmalari, cho‘kmalar, tekisliklar, botiqlar ko‘p tarqalgan.
  Dunyo okeanidagi chuqurligi 5 km dan ortiq bo‘lgan 35 ta botiqdan 25 tasi, chuqurligi 10 km dan ortiq bo‘lgan 5 ta botiqning barchasi shu okeanda joylashgan.
Iqlimi, oqimlari, organik dunyosi va tabiat mintaqalari.
  Iqlimi. Tinch okean eng issiq okean bo‘lib, yuzasidagi suvning harorati ekvatordan ikkala qutb tomon kamayib boradi. Ekvatorial mintaqalarda suv yuzasining harorati yil davomida 28-29°C, Bering dengizida 2-7°C, Janubiy okeanga tutash qismida 12-15°C atrofida o‘zgaradi.
  O‘rtacha yillik yog‘in miqdori ekvator atrofida 3000 mm bo‘lsa, mo‘'tadil kengliklarning g‘arbida 1000 mm va sharqida 2000-3000 mm, subtropikning sharqida esa 100-200 mm atrofida yog‘in yog‘adi. Okean suvining eng sho‘r qismi tropiklarga to‘g‘ri keladi (36‰). Eng chekka shimoliy va janubiy qismlarida sho‘rlik ancha pasayadi (32‰ ). 
  Okeanning g‘arbiy qismidagi tropik kengliklarda kuchli shamollar - tayfunlar (xitoycha «tay fin» - katta shamol) esib turadi. Tayfunlarning tezligi soatiga 30-50, ba'zan 100 km gacha boradi va katta to‘lqinlarni yuzaga keltiradi. U Yevrosiyoning sharqiy qirg‘oqlariga yetib borib, aholiga va ekinlarga katta ziyon yetkazadi.
  Oqimlari. Tinch okean g‘arbdan sharqqa tomon uzoq masofaga cho‘zilganligi sababli unda geografik kenglik bo‘ylab harakat qiladigan oqimlar ko‘p. Okeanda ikkita halqasimon oqimlar harakati vujudga kelgan. Bu oqimlar okeanda issiqlikning qayta taqsimlanishiga va quruqlik iqlimiga katta ta'sir ko‘rsatadi.
 Organik dunyosi. Tinch okean organizmlarning turli-tumanligiga ko‘ra birinchi o‘rinda turadi. Dunyo okeanidagi tirik organizmlarning yarmi shu okeanga to‘g‘ri keladi. Okeanning shimoliy qismida losossimon baliqlarning 95% i yashaydi. Boshqa okeanlarga nisbatan hayvonlar turi 3-4 baravar ko‘p. Tridakna nomli eng yirik mollyuskalarning og‘irligi 30 kg ga boradi.
  Tabiat mintaqalari. Tinch okeanda barcha tabiat mintaqalari (shimoliy qutbiy mintaqadan tashqari) mavjud. Shimoldan janubga tomon subarktika, mo‘'tadil, subtropik, tropik, ekvatorial tabiat mintaqalari tarkib topgan. Ular Janubiy yarimsharda yana takrorlanadi.

plus  Foydalanilgan manbalar:

Maqolani foydali yoki qiziqarli deb hisoblasangiz ijtimoiy tarmoqlardagi do`stlaringizga matnni belgilab tavsiya qiling!
Agarda Siz maqolada xatoni uchratgan bo'lsangiz, unda xato matnni belgilab, CTRL + ENTER klavishasini bosing va sayt ma'muriga xabarnoma jo'nating.

Sharh qoldirish shakli

kodni yangilash